Cosmos 2546 achter Europese GPS-verstoring

Ergens boven Europa, op ongeveer 36.000 kilometer hoogte, stuurt een Russische militaire satelliet een korte puls radio-energie naar de aarde. Die duurt minder dan vijf seconden. De kaart op een telefoon hapert even en herstelt zich. Een piloot bij Warschau ziet kort een waarschuwing op het cockpitdisplay, daarna komt het signaal terug. Een vrachtschip op de Oostzee schokt heel even op de automatische piloot.

Sinds oktober 2019 trekken zulke onzichtbare pulsen over Europa. Tot vorige week kon niemand hard maken waar ze vandaan kwamen. Onderzoekers hebben ze nu herleid tot specifieke Russische militaire satellieten. Daarmee komt een vorm van gps-jamming vanuit de ruimte in beeld die Europese veiligheidsinstellingen publiekelijk nooit hebben erkend.

Bliksem uit de ruimte peilen

De studie, "Chasing Lightning," analyseerde zeven jaar aan data van 165 gps-referentiestations van de International GNSS Service, gearchiveerd door NASA. Het team onder leiding van Todd Humphreys van de University of Texas vond 75 afzonderlijke dagen waarop gps-signalen plots en gelijktijdig wegvielen bij stations van Spitsbergen tot Spanje en Groenland. Elk incident duurde drie tot vijf seconden.

Die gelijktijdigheid is het belangrijkste spoor. Geen zender op de grond, zelfs niet de Russische installatie met 36 antennes in Kaliningrad, kan in één keer zo’n groot gebied bestrijken. De bron moest dus in de ruimte zitten.

Het bewijs kwam in februari 2026, toen twee zeer gevoelige meetstations in Amsterdam en Trondheim dezelfde puls registreerden. In Noorwegen kwam die 139 microseconden eerder aan. Het werkt als donder horen vanaf twee plekken en daaruit afleiden waar de bliksem insloeg. Dat tijdsverschil legt een vlak in de ruimte vast waarop de bron moet hebben gezeten. Vergeleken met alle gevolgde satellieten in een baan om de aarde paste er maar één: Cosmos 2546, een Russische militaire vroegtijdigewaarschuwingssatelliet (arXiv:2606.03673, Boston Globe). De afwijking bedroeg slechts 200 meter. Het Spaanse GMV, de belangrijkste ESA-aannemer voor Galileo, deed afzonderlijk onderzoek en kwam tot dezelfde conclusie.

Een signaal met kantooruren

De storing piekt op 1.577,5 MHz, dicht bij de civiele gps-frequentie, met genoeg vermogen om gps, Galileo en het Chinese BeiDou tegelijk te onderdrukken terwijl het Russische GLONASS ongemoeid blijft. De incidenten concentreren zich op werkdagen tijdens Europese kantooruren. Een willekeurige storing houdt doorgaans geen agenda bij.

De studie is een preprint en dus nog niet collegiaal getoetst. De onderzoekers erkennen bovendien dat ze intentie niet kunnen bewijzen. Toch valt de timing moeilijk weg te redeneren: het eerste geregistreerde incident vond plaats in oktober 2019, een maand nadat Ruslands eerste operationele EKS-satelliet in een baan om de aarde kwam. EKS is het Russische netwerk voor vroegtijdige detectie van raketaanvallen.

Twee lagen van hetzelfde probleem

De Europese aandacht ging tot nu toe vooral naar aanhoudende storing vanaf de grond in Kaliningrad, die drones afleidt en de scheepvaart soms urenlang hindert. De pulsen vanuit de ruimte zijn iets anders en lastiger te pareren. Op 5 juni verloor een Oekraïense maritieme drone na langdurige gps-storing het contact met zijn operators en vernietigde zichzelf in de Roemeense haven van Constanța. Opensourcemonitoring mat in de uren daarvoor storing op 200% van de normale waarde. Zulke langdurige verstoring komt van zenders op de grond.

De satellietpulsen van vijf seconden laten geen drones neerstorten. Ze doen iets subtielers: ze tasten op hetzelfde moment de betrouwbaarheid van navigatie op een heel continent aan. Uit EUROCONTROL-data van augustus 2024 bleek dat ongeveer 1.500 vluchten per dag gps-storing ondervonden. Finland meldde alleen al 1.200 incidenten in één jaar, tegen 239 een jaar eerder. Vliegtuigen blijven veilig doordat piloten kunnen terugvallen op inertiële navigatie. Maar gestage, moeilijk bewijsbare degradatie ondermijnt wel het vertrouwen in systemen waarop tijdmeting, logistiek en modern vervoer steunen.

Negen jaar zonder schild

Europa’s belangrijkste tegenmaatregel, het OSNMA-authenticatieprotocol van Galileo, ging in juli 2025 live. Het controleert of een navigatiesignaal echt van een satelliet komt en niet van een vervalser op de grond. Hier helpt OSNMA niet, omdat het beschermt tegen spoofing, dus valse signalen, en niet tegen jamming, het onderdrukken van signalen.

De echte oplossing is Céleste, een geplande constellatie in een lage baan om de aarde die sterkere signalen moet uitzenden die moeilijker te overstemmen zijn. ESA lanceerde in maart 2026 twee demonstratiesatellieten, die op 8 april hun eerste navigatiesignaal verstuurden. De operationele constellatie wordt rond 2035 verwacht.

Daarmee blijft een periode van negen jaar over zonder effectief verweer tegen gps-jamming vanuit de ruimte. Het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk rollen eLoran uit, een krachtige terrestrische back-up die bestand is tegen verstoring vanuit de ruimte. Voor de rest van Europa ligt er geen harde planning. Rusland eiste, gevraagd naar de beschuldigingen, dat Europa "ten minste enig bewijs presenteert." Dat bewijs is er nu. De vraag is of Europa dit blijft behandelen als een interessant onderzoeksresultaat, of als een infrastructuurprobleem dat niet tot 2035 kan wachten.