Russische drone treft Chernobyl-depot

Om 02.10 uur op 7 juni raakte een Russische Shahed-drone het ontvangstgebouw van Oekraïnes Centralized Spent Fuel Storage Facility, de opslaglocatie in de uitsluitingszone rond Tsjernobyl waar het land verbruikte splijtstof bewaart. Er kwam geen radioactiviteit vrij. Een kleine brand was binnen een uur geblust. Rafael Grossi, directeur-generaal van het IAEA, noemde de aanval "zeer zorgwekkend" en wees erop dat nucleair materiaal "op slechts enkele meters van het aangevallen gebouw" lag opgeslagen (Infobae). Polen liet gevechtsvliegtuigen opstijgen. Het Poolse leger behandelde het incident als een reële dreiging. Het internationaal humanitair recht biedt, zoals het nu is geschreven, geen specifieke bescherming aan de getroffen faciliteit.

Wat de drone miste

Het geraakte gebouw is een logistieke ontvangsthal waar containers met splijtstof binnenkomen voordat zij naar opslagkluizen worden verplaatst. Energoatom, de Oekraïense nucleaire exploitant, bevestigde dat er op dat moment geen verbruikte splijtstof in het gebouw lag. Poolse stralingsmeters registreerden geen verandering in de achtergrondstraling. Er raakten geen werknemers gewond.

Hoe dicht de explosie bij opgeslagen nucleair materiaal kwam, is nog niet vastgesteld. Grossi sprak van "meters", maar er is geen onafhankelijke meting gepubliceerd. Het IAEA stuurde een inspectieteam naar de locatie. Op 8 juni waren de bevindingen daarvan nog niet openbaar. Of de drone vijf meter dan wel honderd meter van verzegelde containers met verbruikte splijtstof ontplofte, maakt voor de risico-inschatting alles uit. Alleen de inspecteurs kunnen dat vaststellen.

Een juridisch gat, slapend sinds 1977

Het internationaal humanitair recht kent één regel die nucleaire installaties in oorlogstijd specifiek beschermt: artikel 56 van Aanvullend Protocol I bij de Geneefse Conventies, het verdrag uit 1977 over het optreden in gewapende conflicten. Dat artikel beschermt "kerncentrales voor de opwekking van elektriciteit" tegen aanvallen. Een opslagfaciliteit voor verbruikte splijtstof wekt geen stroom op. Volgens de letterlijke tekst van het verdrag valt zij dus buiten artikel 56.

Het Verdrag inzake de fysieke bescherming van kernmateriaal, de andere relevante internationale afspraak, sluit situaties van gewapend conflict expliciet uit.

Daarmee blijft de hele splijtstofketen buiten draaiende elektriciteitsreactoren onbeschermd. Verrijkingsinstallaties, onderzoeksreactoren, opslagplaatsen voor verbruikte splijtstof: geen daarvan heeft een bindend juridisch schild in oorlogstijd. Dat gat doet er ook buiten Oekraïne toe. EU-lidstaten hebben immers eigen opslagfaciliteiten voor verbruikte splijtstof, opwerkingsinstallaties en onderzoeksreactoren. Als aanvallen op nucleaire locaties die geen reactor zijn niet specifiek verboden zijn, schept die afwezigheid een precedent voor elk toekomstig conflict.

Artikel 56(6) draagt staten op "nadere overeenkomsten te sluiten om aanvullende bescherming te bieden" aan installaties met nucleair materiaal. Die bepaling ligt sinds de inwerkingtreding van het verdrag stil. Geen staat, geen EU-instelling en geen internationale organisatie heeft er werk van gemaakt.

De druk om dat alsnog te doen neemt toe. Op 8 mei stortte een drone neer in de uitsluitingszone rond Tsjernobyl, waarna een grote bosbrand ontstond. Nu is een drone ontploft binnen de perimeter van een complex voor verbruikte splijtstof. Elk incident komt dichter bij nucleair materiaal.

Wat het IAEA kan doen, en wat niet

De aanval vond plaats één dag voordat de Raad van Bestuur van het IAEA, het 35 leden tellende besluitvormende orgaan van het agentschap, in Wenen bijeenkwam. Oekraïne vroeg om het incident op de agenda te zetten.

De drukmiddelen van de Raad zijn structureel beperkt. Het IAEA kan geen sancties opleggen. Het kan documenteren, veroordelen en zaken doorverwijzen naar de VN-Veiligheidsraad, waar Rusland een veto heeft. Grossi's "zeven onmisbare pijlers van nucleaire veiligheid", een raamwerk dat hij in 2022 introduceerde om nucleaire locaties in conflicten te beschermen, bevat beginselen maar heeft geen juridische kracht.

De Poolse reactie legt bloot hoe Europese systemen dit soort gebeurtenissen verwerken. De Poolse strijdkrachten zagen de aanval als een mogelijke militaire dreiging en stuurden gevechtsvliegtuigen de lucht in. De grensoverschrijdende nucleaire alarmsystemen van de EU, opgebouwd na de ramp met Tsjernobyl in 1986, treden pas in werking wanneer stralingswaarden oplopen. Die waarden bleven normaal. Het systeem deed dus waarvoor het is ontworpen. Het was alleen nooit gebouwd voor een scenario waarin een wapen ontploft binnen een complex met nucleair materiaal zonder dat er radioactiviteit vrijkomt.

Het inspectierapport van het IAEA kan die vraag nu op tafel leggen: Europa's nucleaire noodinfrastructuur gaat ervan uit dat gevaar en straling samenvallen. Een drone die op meters van verbruikte splijtstof landt, zonder radiologische uitstoot, valt in een categorie die het systeem niet herkent.

De uitkomst van de vergadering van de Raad van Bestuur is nog niet openbaar. Geen enkele EU-lidstaat heeft laten weten artikel 56(6) te willen inroepen. De verdragsbepaling die om bredere bescherming van nucleaire locaties vraagt, bestaat sinds 1977. Geen regering heeft ernaar gehandeld.