Russische schepen gelinkt aan drones

Eind vorig jaar doken onbekende drones op boven drie luchtmachtbases in Nederland en België: Volkel, Eindhoven en Kleine-Brogel. Op alle drie liggen Amerikaanse kernwapens opgeslagen onder het nucleaire delingsprogramma van de NAVO, waarbij bondgenoten Amerikaanse wapens huisvesten die alleen met toestemming van Washington kunnen worden ingezet. Daarmee behoren deze bases tot de gevoeligste militaire locaties in West-Europa. Volgens een nieuwe analyse van het International Institute for Strategic Studies (IISS) passen de vluchten in een breder patroon: 144 gemelde drone-incidenten in 13 Europese landen tussen augustus 2024 en februari 2026. Het IISS acht het zeer waarschijnlijk dat die onderdeel zijn van een door het Kremlin aangestuurde campagne (IISS, New York Times).

Dat patroon is aannemelijk. Het bewijs ligt niet op straat.

Schaduwvloot, dubbel gebruik

Het IISS wijst naar de Russische schaduwvloot: tankers en vrachtschepen die via ondoorzichtige eigendomsstructuren en goedkope vlaggen Russische olie langs EU-sancties loodsen. Precies die mist rond lading, eigenaar en route maakt zulke schepen ook bruikbaar voor operaties die Moskou formeel kan ontkennen. Het IISS noemt twee schepen, Hav Dolphin en Seasons 1, en brengt die in verband met drone-incidenten bij Britse en Duitse militaire locaties (BBC, Spiegel). De meldingen boven Nederland en België vielen volgens berichtgeving samen met Russisch gelinkte schepen die in de Noordzee "donker" gingen: zij schakelden hun trackingtransponders uit (Guardian).

Duitse federale politie en Belgische troepen doorzochten Hav Dolphin, maar vonden niets doorslaggevends (t-online). Geen enkele regering heeft radarbeelden, onderschepte radiosignalen of teruggevonden droneonderdelen openbaar gemaakt die één specifiek toestel aan één specifiek schip koppelen. Het IISS levert dus een inlichtingenanalyse, geen forensisch dossier.

Het probleem is waar het schip ligt

Of Europa kan optreden, hangt af van geografie, gemeten in zeemijlen. Binnen de territoriale wateren, grofweg 22 kilometer uit de kust, heeft een staat volledige soevereiniteit. Een schip dat daar drones lanceert, verliest zijn recht op onschuldige doorvaart: het juridische beginsel dat buitenlandse schepen toestaat vreedzaam door territoriale wateren te varen zonder inmenging. Zo'n schip kan worden tegengehouden (UNCLOS).

Buiten die grens, in de exclusieve economische zone of op volle zee, kantelen de regels. Dan valt het schip onder de vlaggenstaat. Een koopvaardijschip dat net buiten de territoriale wateren ligt, is op basis van verdenking alleen uiterst moeilijk te enteren, ook als inlichtingendiensten denken dat het enkele minuten eerder drones aan boord had. Europa kan zo'n schip verdenken, maar verdenking geeft de politie nog geen nette bevoegdheid om aan boord te gaan.

De krachtigste EU-instrumenten werken bij knooppunten, niet op zee. De Raad van de EU, waar ministers van de lidstaten bindende besluiten nemen, heeft in het 16de en 17de sanctiepakket honderden schaduwvlootschepen op de sanctielijst gezet. Daarmee verliezen zij toegang tot havens en maritieme diensten (Council 16th, Council 17th). De NAVO deelt inlichtingen en coördineert afschrikking, maar zegt tegelijk dat de primaire verantwoordelijkheid voor het tegengaan van hybride dreigingen bij het aangevallen land ligt (NATO). Een drone boven een Nederlandse vliegbasis is dus in eerste instantie een Nederlands probleem.

Paraat, versnipperd of gokkend

De nationale paraatheid loopt sterk uiteen. Finland komt het dichtst in de buurt van voorbereiding. De grenswacht, die ook een defensietaak heeft, krijgt €44 miljoen voor antidrone-systemen langs de oostgrens en de kust, waaronder stoorzenders en onderscheppingsdrones (Yle). Finland leidt daarnaast een Baltische maritieme surveillanceoperatie met onbemande vliegtuigen en satelliettracking (Rajavartiolaitos).

Duitsland is versnipperd. De beveiliging van civiele infrastructuur ligt bij de Länder, de deelstaten. De kustwacht is een coördinatiestructuur, geen eenduidige dienst. Constitutionele grenzen aan binnenlandse inzet van het leger betekenen bovendien dat de Bundeswehr een drone wel kan volgen, maar die buiten nauw omschreven omstandigheden niet zomaar kan neerhalen (Art. 87a GG).

Denemarken biedt een andere waarschuwing. Na meldingen van drones bij de luchthaven van Kopenhagen bekeken politieonderzoekers radar, camerabeelden en getuigenverklaringen. Zij konden niet bevestigen dat er daadwerkelijk drones waren geweest. De politieke retoriek was toen al een stuk verder dan het bewijs kon dragen (Berlingske, Ground News).

Europa ziet vaak wel het patroon. Het kan het nog niet betrouwbaar stoppen. En in sommige gevallen kan het zelfs nog niet bewijzen dat het patroon echt is.