Russische aanvallen jagen Odesa-premies op

Op 20 juli raakten Russische raketten de Golden Leo, terwijl het schip maïs uitvoerde vanuit Odesa. Negen bemanningsleden en een Oekraïense zeeloods kwamen om (BBC). De bulkcarrier onder vlag van Guinee-Bissau was geen militair doelwit. Het voer door de maritieme corridor die Oekraïne opzette nadat de door de VN bemiddelde graandeal was ingestort.

De aanval was de dodelijkste in een campagne tegen commerciële scheepvaart die nu een maand loopt. Die campagne bereikt wat een formeel afgekondigde blokkade niet heeft bereikt: verzekeraars en bemanningen trekken zich terug van de Oekraïense exportroute.

De Oekraïense graanexportcapaciteit via de Zwarte Zee is met ongeveer een derde gedaald (RBC Ukraine, MarketScreener Italy). De corridor is niet ingestort. Maar de zakelijke logica die hem overeind houdt, begint wel te breken.

Een haven kan juridisch open zijn en commercieel dood

De beslissende factor is oorlogsrisicoverzekering: de premie die reders betalen om een schip een conflictgebied in te sturen. Vóór de recente escalatie lagen de tarieven voor oorlogsrisico op de Zwarte Zee rond 0,2 tot 0,3% van de casco-waarde. Een marktbericht schat ze nu op ongeveer 3,5% (Brandenburg Marine). Tegen die prijs valt voor veel reizen de rekensom niet meer te maken.

Die gedragsverandering is al zichtbaar. Lloyd's List meldde dat reders Oekraïense havens mijden (Lloyd's List). Nederlandse marktberichten bevestigden annuleringen en heronderhandelde boekingen, terwijl sommige verzekeraars tijdelijk stopten met nieuwe oorlogsrisicopolissen (MarketScreener Netherlands). Rusland heeft de beslissing over Oekraïnes exportroute daarmee feitelijk verplaatst van marines en regeringen naar verzekeraars, reders en bemanningen.

Wie de kosten draagt

De schok raakt Europa ongelijk. Griekenland, de grootste koopvaardijstaat van de EU, staat direct bloot aan het risico. De Griekse Yasa Polaris werd op 7 juli geraakt bij de Zwarte Zeeterminal van het Caspian Pipeline Consortium (Maritime Executive). Griekse vlooteigenaren vervoeren een groot deel van de Zwarte Zeehandel. Hun besluit om Oekraïense havens wel of niet te blijven aandoen, bepaalt dus mede of de corridor standhoudt.

Roemenië beheert de voor de hand liggende alternatieven: de haven van Constanța en het Donau-systeem. Wordt Odesa te duur, dan loopt vracht via Roemeense infrastructuur. Maar Roemenië kan geen onbeperkte stroom verwerken. De waterstand van de Donau bereikte onlangs het laagste peil in 22 jaar, waardoor schepen dagenlang vastlagen (Digi24). Roemenië verdient aan extra logistiek, maar krijgt er ook veiligheidsrisico's en druk op infrastructuur bij.

Voor Polen is de blootstelling vooral politiek. Poolse bronnen waarschuwen voor een herhaling van 2022, toen Oekraïens graan over land naar Centraal-Europese markten werd omgeleid en lokale prijzen onderuit haalde (Onet). Het effect werkt overigens twee kanten op: hogere tarwefutures kunnen sommige Poolse graanproducenten helpen, terwijl ze tegelijk de voerkosten voor veehouders verhogen (Agroprofil).

Wat niemand in Europa controleert

De gezagsketen is hier kort en ongemakkelijk. Turkije controleert de toegang van oorlogsschepen tot de Zwarte Zee via het Verdrag van Montreux, het verdrag uit 1936 dat de doorvaart door de Turkse zeestraten regelt. Daardoor is grootschalige NAVO-toegang over zee geblokkeerd (DW). De EU heeft geen escorte-operatie voor koopvaardijschepen naar Odesa. Voorgestelde Europese maritieme veiligheidsstructuren in de regio richten zich op toezicht en mijnenbestrijding, niet op de bescherming van commerciële routes (CEPA). Brussel kan sanctiehandhaving en havenstaatcontroles aanscherpen. Het kan een reis naar Odesa niet veilig maken.

Daarmee hangt de route af van private beslissingen: reder, verzekeraar, bevrachter, bank, bemanning. Rusland hoeft niet elk schip tot zinken te brengen. Het hoeft slechts genoeg van die partijen voorbij hun risicogrens te duwen. Nu premies meer dan vertienvoudigd zijn en zeevarenden sterven op graanroutes, draait de corridor minder om formele toegang dan om de vraag of private partijen Odesa nog steeds zien als een reis die de prijs waard is.