Rutte eist 5% voor defensie

Mark Rutte kwam naar de NAVO-top in Ankara met een eenvoudige eis: laat zien waar het geld vandaan komt, en laat zien wat het oplevert. De NAVO-secretaris-generaal wil dat Europese bondgenoten "duidelijke, concrete en geloofwaardige" nationale plannen indienen om in 2035 5% van het bbp aan defensie en veiligheid uit te geven (AP, NATO).

Dat doel bestaat uit twee delen: 3,5% voor de militaire begrotingen en 1,5% voor weerbaarheid, dus wegen, bruggen, cybercapaciteit en energie-infrastructuur die defensie ondersteunen. De NAVO vraagt regeringen niet langer alleen een percentage te onderschrijven. Zij moeten aantonen hoe dat percentage wordt omgezet in tanks, munitie en inzetbare eenheden. Veel landen kunnen die route nog altijd niet laten zien.

Spanje zegt hardop wat anderen omzeilen

Spanje maakte het stille probleem zichtbaar. Pedro Sánchez verdedigde de Spaanse lijn van ongeveer 2,1% van het bbp en weigerde zich vast te leggen op 5% (El Mundo). De Spaanse minister van Buitenlandse Zaken José Manuel Albares had in mei al betoogd dat Madrid zijn verplichtingen nakomt zonder het kopcijfer te halen (Infobae). Madrid werd daarmee de zichtbaarste dwarsligger van de top. Maar Spanje doet openlijk wat andere landen via langere tijdschema's of ruimere boekhouding proberen te regelen.

Het conflict laat de grens van de NAVO zien. Bbp-doelen zijn topafspraken, geen verdragsverplichtingen. Er bestaat geen automatische sanctie voor een zwak plan (Defence Priorities, Reuters/The Star). Ruttes eis is politiek zwaar, maar juridisch zachter dan een Europese begrotingsregel.

Duitsland probeert het model te leveren

Duitsland komt het dichtst bij een geloofwaardig plan. Bondskanselier Friedrich Merz en minister van Defensie Boris Pistorius hebben het doel van 3,5% gekoppeld aan hervorming van de aanschafprocedures en aan een nieuwe wet die militair relevante transportinfrastructuur moet versnellen. In 2029 moet Duitsland volledig gereed zijn (BMVg). In de ontwerpbegroting voor 2027 staan de defensie-uitgaven op 109,7 miljard euro, inclusief 4 miljard euro aan transportinvesteringen (Morgenpost). Rutte onderschreef die koers en zei dat Berlijn "op schema" ligt (NATO).

De zwakke plekken zijn wel duidelijk. Een deel van het Duitse uitgavenpercentage komt uit infrastructuurfondsen, niet uit directe wapenorders (taz). Pistorius heeft erkend dat Duitsland Amerikaanse wapens blijft kopen, ook terwijl het minder afhankelijk wil worden van leveranciers buiten Europa. Bovendien hebben Europese defensiebedrijven niet de productielijnen om uitgaven in dit tempo op te vangen: munitie, luchtverdedigingssystemen en pantservoertuigen kennen levertijden van meerdere jaren.

De boekhoudkundige uitweg

De 1,5% voor weerbaarheid is het deel waar de controle het dunste wordt. Wegen en energienetten kunnen defensie echt ondersteunen. Ze kunnen ook bestaande publieke uitgaven een nieuw etiket geven, tenzij de NAVO controleert wat het geld concreet oplevert (CEPA, ProtoThema).

Italië laat zien waar de begrotingsspanning zit. Het plan van Rome voor 2025 houdt het nettoleningeniveau op 2,8% van het bbp (MEF). De Europese Commissie waarschuwde intussen dat het Italiaanse aandeel in SAFE-leningen, het 150 miljard euro grote EU-instrument voor gezamenlijke defensieaankopen, kan worden herverdeeld als Rome te lang wacht (Adnkronos). Frankrijk voegde met een aangepaste militaire programmeringswet 36 miljard euro toe aan de uitgavenruimte voor 2024-2030, maar Franse senatoren omschreven die verhoging vooral als herstel van een eerdere, ondergefinancierde wet (Ouest-France, Sénat). Een reparatie dus, geen sprong.

Polen draait het debat van uitgaven naar drukmiddel. Met ongeveer 4,5% van het bbp geeft Warschau naar verhouding al meer uit dan de Verenigde Staten, en dat gebruikt het tegen tragere bondgenoten (Standard, CNBC). Volgens generaal Jarosław Gromadziński wordt ongeveer 60% van de Poolse aankopen echter met krediet gefinancierd en benut het Armed Forces Support Fund zijn capaciteit niet volledig (Defence24). Hoge uitgaven leveren politieke hefboom op. Ze zijn niet automatisch inzetbare militaire capaciteit.

Na Ankara blijft één hardere toets over: welke regeringen publiceren een begroot, wettelijk vastgelegd en controleerbaar pad van begrotingsregel naar inzetbare eenheid. De NAVO heeft defensie-uitgaven veranderd in een verantwoordingsstrijd, maar geen verantwoordingssysteem gebouwd. Ruttes middelen zijn publieke druk, vergelijkingstabellen en ongemak op toppen. Geen instelling binnen de NAVO of de EU kan een lidstaat dwingen zijn belofte waar te maken. Die afstand tussen toezegging en uitvoering blijft de centrale kwetsbaarheid van het bondgenootschap.