Zeven landen sluiten Arctisch Helsingborg-pact

De Verenigde Staten, Canada en vijf Noordse NAVO-landen hebben donderdag in Helsingborg een gezamenlijke verklaring over Arctische veiligheid ondertekend. Zij beloven hun militaire aanwezigheid en surveillance in het hoge noorden beter op elkaar af te stemmen. Op papier is de verklaring bedoeld als gezamenlijke afschrikking richting Rusland en China. De minder uitgesproken functie is minstens zo belangrijk: Washingtons neiging om in het Noordpoolgebied eigenstandig te handelen, vooral rond Groenland, wordt in een multilateraal kader getrokken.

De Deense minister van Buitenlandse Zaken Lars Løkke Rasmussen zei dat vrijwel openlijk. Denemarken probeert al jaren de NAVO sterker "in het hoge noorden en in het Noordpoolgebied" te krijgen, zei hij tegen journalisten. Volgens Rasmussen moest de verklaring laten zien dat "alle Arctische NAVO-landen de veiligheidssituatie in en rond Groenland op dezelfde manier zien". Vragen over rechtstreekse onderhandelingen met de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio over Groenland kapte hij afzonderlijk af. Dat spoor loopt volgens hem "zoals gepland" via een werkgroep die in januari is ingesteld.

Politiek signaal, geen juridische tanden

De verklaring verplicht de ondertekenaars hun "dialoog te verdiepen" en militaire trainingen te coördineren. De formulering is politiek, niet juridisch bindend. Zij bevestigt bestaande NAVO-operaties, waaronder Arctic Sentry, de in februari begonnen versterkte surveillance, de luchtbewaking boven IJsland en vooruitgeschoven troepen in Finland. Nieuwe verplichtingen ontstaan er niet. Evenmin voorkomt de tekst dat de VS buiten NAVO-verband toch unilateraal optreedt.

Door het "Koninkrijk Denemarken, inclusief Groenland en de Faeröer" als medeondertekenaar op te voeren, plaatst de verklaring Groenland binnen een geallieerde soevereiniteitsstructuur. Of die formulering in een werkelijk soevereiniteitsconflict Artikel 5 van de NAVO zou activeren, de clausule over wederzijdse verdediging, blijft juridisch onduidelijk.

De tafel in Washington

Deense, Amerikaanse en Groenlandse functionarissen onderhandelen sinds januari in een "werkgroep op hoog niveau" over concrete Amerikaanse eisen. Volgens Den Korte Avis wil Washington drie nieuwe militaire bases in Zuid-Groenland, bij Narsarsuaq en Kangerlussuaq, plus een vetorecht over grote investeringsprojecten om Chinees en Russisch kapitaal te weren. Denemarken en Groenland verzetten zich tegen dat vetorecht.

De Groenlandse regering volgt ondertussen haar eigen parallelle strategie. In dezelfde week sloot Groenland afzonderlijke overeenkomsten over kritieke grondstoffen met de VS, Frankrijk en de EU en met Canada. In april stemde het Groenlandse parlement unaniem voor de overname van Denemarkens belang van 33% in Greenland Airports International per januari 2027. Nuuk verbreedt dus zijn partnerschappen en trekt tegelijk de controle over eigen infrastructuur naar zich toe.

Europa kijkt van buitenaf toe

De EU zat niet aan tafel in Helsingborg. Drie van de zeven ondertekenaars, Finland, Zweden en Denemarken, zijn EU-lidstaten, maar de afstemming liep via de NAVO en niet via Brussel. De Arctische strategie van de Europese Commissie uit 2021 draaide vooral om klimaat en duurzaamheid. Een veiligheidsgerichte herziening ligt in consultatie, maar komt pas eind 2026. Het Europees Parlement stemde afgelopen november met ruime meerderheid voor een steviger Arctisch beleid, inclusief een aparte eenheid binnen de Europese diplomatieke dienst, de EEAS. Parlementaire aanbevelingen bouwen echter geen capaciteit op.

Europa's grootste militaire macht hield zich opvallend stil over de soevereiniteitsvraag. De Duitse minister van Buitenlandse Zaken Wadephul richtte zijn opmerkingen in Helsingborg op defensie-uitgaven en de Straat van Hormuz, terwijl de Bundeswehr vier Eurofighters inzette voor de NAVO-missie rond Groenland. Berlijn stuurt wel vliegtuigen, maar vermijdt de politiek.

De Noordse landen gebruikten Helsingborg om Amerikaans unilateralisme duurder en zichtbaarder te maken. De constructie die zij optuigden, blijft toch vooral een politiek signaal zonder juridische rem op Washington. De werkelijke juridische bescherming van Groenland ligt in de zelfbestuurswet van 2009, die voor elke verandering van de politieke status een referendum vereist. Dat slot zit in het Deense en Groenlandse recht, niet in een multilaterale verklaring. Of NAVO-verklaringen daar extra gewicht aan geven, zal duidelijker worden op de top in Ankara in juli, waar Arctische commandostructuren en lastenverdeling van woorden naar besluiten moeten gaan.