Smokkelzaken vullen Kroatische grensgevangenissen

In Kroatische plaatsen langs de grens met Bosnië en Servië raken gevangenissen vol met verdachten van mensensmokkel, soms niet ouder dan 19 jaar. Achtergelaten kleding en busjes tekenen inmiddels het landschap aan de buitengrens van de EU (Vecernji). Die overbezetting is de rekening van een Europees systeem dat in Brussel grensdoelen vastlegt, maar de dwangmiddelen neerlegt bij nationale rechtsstelsels die daar nooit op zijn ingericht.

Toen Kroatië in 2023 toetrad tot Schengen, werden de grenzen met Bosnië-Herzegovina, Servië en Montenegro onderdeel van de gezamenlijke buitengrens van de EU (Council). EU-recht verplicht elke lidstaat om hulp bij ongeoorloofde binnenkomst of doorreis strafbaar te stellen, met zwaardere straffen wanneer georganiseerde criminaliteit meespeelt (Directive 2002/90/EC · Framework Decision 2002/946/JHA). Diensten als Frontex en Europol leveren operaties en inlichtingen, maar geen officieren van justitie, rechtszalen of gevangenisbedden (Frontex Regulation 2019/1896). De strafrechtelijke afhandeling komt dus vrijwel volledig bij nationale systemen terecht.

Dezelfde druk, andere breuklijnen

De Kroatische gevangenissen zijn het zichtbaarste symptoom, maar hetzelfde patroon loopt langs de hele Westelijke Balkanroute. In Oostenrijk waarschuwden de presidenten van alle vier hogere regionale rechtbanken dat districts- en regionale rechtbanken op ongeveer 120% werklast draaien, zonder extra personeel (MeinBezirk). Oostenrijkse gevangenissen zouden boven 108% bezetting zitten; Innsbruck werd omschreven als ernstig overbezet en onderbemand (oe24). Minister van Binnenlandse Zaken Gerhard Karner presenteert flexibele grenscontroles als een manier om smokkelaars "uit roulatie" te halen (Krone). Wat er na de arrestatie gebeurt, krijgt minder aandacht.

Duitsland houdt de binnengrenscontroles minstens tot september 2026 aan, ook nu het nieuwe gemeenschappelijke asielstelsel van de EU op 12 juni is ingegaan (Tagesschau). Alleen al sinds mei 2025 registreerde de Beierse federale politie meer dan 9.000 ongeoorloofde binnenkomsten en 562 arrestaties van vermoedelijke smokkelaars (Bundespolizeidirektion München). Juridische critici vragen zich af of het migratie-effect wel opweegt tegen de schade voor Schengen, grenshandel en politiebudgetten (Beck-aktuell).

In Italië wordt de financiële druk concreet zichtbaar. In Friuli-Venezia Giulia noemen bestuurders ongeveer 1,5 miljoen controles en 280 arrestaties voor hulp bij irreguliere immigratie over tweeënhalf jaar. Een ontwerpdecreet reserveert bijna € 20 miljoen per jaar alleen al voor personeel bij immigratierechtbanken (PublicPolicy). Rechtbanken en cellen kosten echt geld, en iemand betaalt die rekening.

Als controles verdwijnen, verdwijnt de last niet

Slovenië laat zien wat er gebeurt wanneer grensposten verdwijnen. Ljubljana hief op 11 juni de binnengrenscontroles met Kroatië en Hongarije op, maar waarnemend politiedirecteur Danijel Lorbek meldde dat het aantal irreguliere grensovergangen dit jaar ruim 60% hoger ligt (Siol). De regering verplaatste agenten naar mobiele controles en voorbereiding op het Migratiepact, maar heeft de uitvoeringswet daarvoor nog niet aangenomen (Dnevnik). De zichtbare controleposten verdwenen. De politiedruk schoof alleen landinwaarts.

Elke regering langs de route publiceert cijfers aan de voorkant van de handhaving: controles, weigeringen, arrestaties, terugkeerbesluiten. Die cijfers zijn politiek nuttig. Ze suggereren grip. Geen regering publiceert de hele keten: hoeveel smokkelzaken bij het Openbaar Ministerie belanden, hoe lang verdachten in voorarrest zitten, welk deel van rechtbankagenda’s en gevangeniscapaciteit zij innemen, en wat dat alles kost.

Het Migratiepact van de EU, een pakket regels dat op 12 juni juridisch van kracht werd, dicht dit gat niet. Het solidariteitsmechanisme biedt herplaatsingen, financiële bijdragen of personele steun, maar geen vergoeding voor nationale rechtbanken en gevangenissen (European Commission). Polen gebruikt die leemte rechtstreeks: Warschau stelt dat het al genoeg betaalt voor de verdediging van de oostgrens en de opvang van Oekraïners, en weigert herplaatsingen of solidariteitsbetalingen onder een tijdelijke uitzondering die tot en met 2026 geldt (MSWiA). Handhavingskosten die onzichtbaar blijven, zijn immers het moeilijkst te verdelen.

Zolang EU-instellingen de kosten verderop in de keten niet meetellen, kunnen regeringen succes blijven claimen bij het hek, terwijl de rechtsstelsels erachter een rekening absorberen die niemand heeft begroot en niemand controleert. Kroatië is misschien het duidelijkste geval, maar geen enkel land op de Westelijke Balkanroute publiceert gegevens die grensarrestaties verbinden met gevangenisbezetting. De belangrijkste keten is precies de keten die niet wordt gemeten.