Sofia schermt Lukoil-raffinaderij af

Een vat ruwe olie komt aan in een haven aan de Zwarte Zee. Op het certificaat staat dat de olie niet Russisch is. De route van het schip oogt schoon. Het douaneformulier klopt. Maar wie heeft de olie verkocht? Wie financierde de lading? Wie verzekerde het schip? Die vragen zeggen meer dan een oorsprongsstempel. En juist daarop heeft de EU nog altijd geen sluitend antwoord bij Neftochim Burgas, de aan Lukoil verbonden raffinaderij die het grootste deel van Bulgarijes brandstof levert.

Een fabriek die de brandstofvoorziening is

Neftochim is goed voor naar schatting 80–90% van de Bulgaarse brandstofmarkt, plus het grootste deel van de kerosine en de strategische reserves. Als deze raffinaderij hapert, verliest Bulgarije niet zomaar een leverancier. Dan valt de ruggengraat van de brandstofvoorziening weg.

Die positie gaf Sofia onderhandelingsmacht. Toen de EU in 2022 Russische ruwe olie over zee verbood, kreeg Bulgarije een tijdelijke uitzondering waardoor Neftochim Russische olie mocht blijven kopen (EUR-Lex). Die uitzondering is inmiddels aangescherpt. Volgens een bericht uit juli 2026 staat de fabriek nu onder staatsbeheer en gebruikt zij "geen Russische olie meer" (Euronews). Die bewering is niet te controleren aan de hand van openbare douane- of raffinaderijgegevens.

Daarmee blijft het moeilijkste punt liggen. Sanctieontwijking vereist immers geen tanker onder Russische vlag die in Burgas aanlegt. Het is genoeg als de oude commerciële machine blijft draaien: handelaren, banken, verzekeraars en afnemers die marge kunnen blijven pakken.

Hoe echte ontvlechting eruitziet

EU-sancties werken langs twee sporen. Het eerste verbiedt de invoer van Russische olie. Het tweede verbiedt EU-bedrijven om Russische olie boven een vastgestelde prijsplafond te vervoeren, te bemiddelen, te financieren of te verzekeren (EU Council, EU Council). Ook de eigen richtsnoeren van de Europese Commissie maken duidelijk dat eigendom, zeggenschap en handelsrelaties met een gesanctioneerde partij tellen voor naleving (European Commission).

Italië liet zien wat echte ontvlechting betekent. Toen Lukoils ISAB-raffinaderij op Sicilië een sanctieprobleem werd, plaatste Rome de fabriek onder tijdelijk bestuur. De nieuwe exploitant verving niet alleen de aandeelhouder, maar ook de aanvoerketen: wie ruwe olie kocht, wie die financierde, wie de producten verkocht. Trafigura nam het over (Reuters, Reuters).

Heeft Bulgarije hetzelfde gedaan? Sofia drong er onlangs op aan Lukoil-oprichter Vagit Alekperov en patriarch Kirill buiten het 21ste EU-sanctiepakket te houden, met het argument dat sancties tegen hen de raffinaderijactiviteiten konden verstoren (BTA, RFE/RL). Als de fabriek werkelijk door de staat wordt bestuurd en vrij is van Russische olie, is die uitzondering lastig uit te leggen.

Wie betaalt voor de mist

Het Centre for Research on Energy and Clean Air schatte dat volledige handhaving van een prijsplafond van $44,1 per vat in juni 2026 de Russische olie-inkomsten met 36% had verlaagd, goed voor ongeveer € 5 miljard in die maand (CREA). Neftochim is niet het enige zwakke punt. Maar elke raffinaderij waar de commerciële keten ondoorzichtig blijft, is een plek waar inkomsten kunnen teruglekken naar Moskou.

Ook raffinaderijen die zich wél aan de regels houden, betalen een prijs. Een fabriek die duurdere niet-Russische ruwe olie koopt, concurreert met een fabriek die nog toegang heeft tot goedkopere of aan Rusland verbonden aanvoer. Ondoorzichtige Bulgaarse producten kunnen bovendien nabijgelegen markten verstoren. Roemenië importeert bijvoorbeeld Bulgaars bitumen, terwijl het eigen bitumen naar Oekraïne uitvoert (Economica).

De meest wrange verliezers zijn mogelijk de Bulgaarse consumenten zelf. Sofia stelde dat bescherming van de raffinaderij de pompprijzen laag zou houden. Maar volgens het Center for the Study of Democracy drukte de eerdere uitzondering de consumentenprijzen niet betekenisvol, terwijl Lukoil in 2022–2023 minstens $2,4 miljard aan extra winst boekte (Direktno). Bulgaren kregen te horen dat de uitzonderingen hun brandstofrekening beschermden. De marge ging naar het bedrijf.

De Litouwse minister van Buitenlandse Zaken Kestutis Budrys noemde nieuwe sanctie-uitzonderingen een "zeer slechte tendens", gedreven door energie- en scheepvaartbelangen (TV3/BNS). Zijn kritiek raakt aan een ontwerpfout: EU-sancties vereisen unanimiteit, dus alle lidstaten moeten instemmen. Daardoor kan de raffinaderijafhankelijkheid van één land een heel pakket afzwakken.

Er is geen openbaar bewijs dat Neftochim vandaag verboden Russische ruwe olie verwerkt. Maar naleving aantonen vereist douanegegevens op vrachtniveau, raffinaderijaudits en gegevens over verrekenprijzen. Niets daarvan is openbaar. De EU moet nog laten zien dat het commerciële systeem rond Europa's meest geconcentreerde raffinaderij werkelijk is losgesneden van het netwerk dat haar groot maakte.