15 GW zonnestroom trekt Spanje onderuit

Op 28 april 2025, om 12.33 uur lokale tijd, viel het Spaanse elektriciteitssysteem uit. Binnen vijf seconden verdween ongeveer 15 GW aan opwekking uit het net, goed voor 60% van het Spaanse stroomverbruik. Meer dan 50 miljoen mensen in Spanje en Portugal zaten tot 16 uur zonder elektriciteit (Gridradar, ENTSO-E Final Report). Een elektriciteitsnet dat de groei van aangesloten zonnepanelen niet kon bijbenen, trok in minder dan twintig seconden de stroomvoorziening van twee landen onderuit.

Hoe een elektriciteitsnet breekt

Het Europese stroomnet draait op precies 50 Hz. Dat betekent dat de stroom vijftig keer per seconde van richting wisselt. Elke conventionele centrale, of die nu op gas, kernenergie of waterkracht draait, heeft een grote turbine die fysiek in dat ritme meedraait. Die zware roterende massa werkt als schokdemper: als er iets misgaat, koopt de traagheid van de turbine een paar kostbare seconden om bij te sturen.

Zonnepanelen hebben geen draaiende delen. Zij zetten zonlicht via elektronica, de omvormers, om in elektriciteit. Op de dag van de storing kwam 53% van de Spaanse stroom uit zonne-energie (IEEE Spectrum). Het systeem had daardoor nog maar weinig fysieke traagheid over.

Het eindrapport van het expertpanel van ENTSO-E, de Europese koepel van netbeheerders, wees overigens op iets specifieks dan alleen lage traagheid: spanningsinstabiliteit. Zonneparken in Zuid-Spanje waren zo ingesteld dat zij automatisch en proportioneel blindvermogen konden invoeden of opnemen, de onzichtbare component die de spanning stabiel houdt. Slimme sturing ontbrak. Zodra één installatie begon te schommelen, versterkten andere installaties die beweging. Conventionele producenten die contractueel verplicht waren de spanning te stabiliseren, deden dat niet. Sommige werkten de stabilisatie zelfs tegen (REE Report).

Het netplan dat door zonne-energie werd ingehaald

Spanje voegde alleen al in 2025 ongeveer 8,8 GW aan nieuwe hernieuwbare capaciteit toe. Die groei zat vooral in Andalusië, Extremadura en Castilla-La Mancha, regio’s met veel zon maar zwakke hoogspanningsverbindingen naar de verbruikscentra in het noorden. Red Eléctrica, de Spaanse netbeheerder, erkende later dat de feitelijke uitrol van zonne-energie in deze drie regio’s 97-118% boven de aannames lag uit het netplan voor 2021-2026 (Voz Pópuli). Halverwege 2025 was 83,4% van de netknooppunten verzadigd: fysiek niet meer in staat om extra productie op te nemen (Alcircle).

Het ministerie gaf de centrales toestemming. De netbeheerder moest waarborgen dat er aansluitcapaciteit was. Geen van beide controleerde kennelijk of de ander zijn werk had gedaan. Een jaar later heeft de Spaanse toezichthouder CNMC 66 sanctieprocedures geopend, maar nog geen enkele definitieve uitspraak gedaan (Brussels Signal).

Een Europees gat tussen doelen en kabels

De Spaanse ervaring is extreem, maar niet uniek. De EU heeft bindende doelen voor hernieuwbare energie: 42,5% in 2030. Voor investeringen in elektriciteitsnetten bestaan vooral richtinggevende doelen. Geen Europese wet verplicht lidstaten om netverzwaring vóór, of zelfs tegelijk met, nieuwe duurzame aansluitingen te regelen (Clean Energy Wire).

Volgens de Europese Commissie is tot 2030 € 584 miljard aan netinvesteringen nodig. De huidige uitgaven liggen rond € 23 miljard per jaar, minder dan de helft van het minimaal vereiste tempo (European Commission, Eurelectric). Duitsland laat zien wat dat in de praktijk kost. De Duitse netbeheerder geeft jaarlijks € 2,7 miljard uit aan redispatch: centrales betalen om minder of juist meer te produceren, omdat het net de stroom niet kan brengen waar die nodig is. Van de geplande 16.800 kilometer nieuwe hoogspanningslijnen is pas 21% af (n-tv).

Wie betaalt

Consumenten. Kosten voor netcongestie lopen rechtstreeks door in de nettarieven die in elke stroomrekening zitten. Spaanse huishoudens zagen de gereguleerde elektriciteitsprijzen in het jaar na de blackout met 13,2% stijgen, vooral door noodmaatregelen om het net te stabiliseren (Infobae). De Duitse redispatchrekening wordt op dezelfde manier over alle afnemers uitgesmeerd.

De winnaars zijn voorlopig de zonneontwikkelaars die vroeg aansloten, subsidies vastlegden en de netkosten doorschoven naar de collectieve rekening.

Het EU-nettenpakket van december 2025 versnelt vergunningen voor zowel hernieuwbare energie als netten, maar bevat nog steeds geen juridisch mechanisme dat het tempo van nieuwe opwek koppelt aan de gereedheid van het net. Elf lidstaten, samen goed voor 80% van de Europese elektriciteitsproductie, halen het interconnectiedoel van 15% in 2030 niet (Ember). De vraag is dus niet hoeveel zonnepanelen Europa kan aansluiten. De vraag is of het net er op tijd ligt om die stroom te dragen, voordat de volgende vijf seconden genoeg zijn.