Spanje haalt amper groei uit EU-fonds

Spanje kreeg in vijf jaar tijd meer dan € 77 miljard uit het gezamenlijk gefinancierde Europese herstelfonds. Volgens El Mundo, dat zich baseert op een eindbeoordeling met steun van EY, lag het Spaanse inkomen per hoofd uiteindelijk slechts 0,2% hoger dan vóór de start van het programma. De private investeringen lagen 3% lager (El Mundo). Dat is niet alleen een Spaans probleem. De Recovery and Resilience Facility, de RRF, werd gefinancierd met gezamenlijke Europese schulduitgifte op een schaal die de EU niet eerder had geprobeerd. Het fonds moest economieën niet alleen stabiliseren, maar ook structureel veranderen. Nu de deadline van augustus 2026 nadert, blijkt Europa uitgaven sneller te kunnen aantonen dan resultaten.

De mijlpalenmachine

De RRF betaalt regeringen anders dan oudere EU-fondsen. De Commissie vergoedt geen werkelijk gemaakte projectkosten, maar keert geld uit wanneer landen afgesproken mijlpalen en doelen halen. Een mijlpaal kan een nieuwe wet zijn of de oprichting van een agentschap. Een doel kan gaan over het aansluiten van een bepaald aantal huishoudens op breedband of het digitaliseren van publieke diensten. De gedachte was helder: beloon resultaten, geen papierwerk (Netherlands Court of Audit).

In de praktijk bewijst dit vooral administratieve voortgang, vaak lang voordat er economische verandering zichtbaar is. Een regering kan een hervormingswet aannemen en daarmee een mijlpaal afvinken, zonder te laten zien dat lonen zijn gestegen of bedrijven meer zijn gaan investeren. De Europese Rekenkamer, de onafhankelijke controleur van EU-uitgaven, heeft daar herhaaldelijk op gewezen: de Commissie verzamelt geen werkelijke kosten per RRF-maatregel, ook niet wanneer regeringen die gegevens wel hebben (eucrim). Betalingen lopen volledig door wanneer regels voor aanbesteding of staatssteun zijn geschonden, zolang het mijlpaalvakje maar is aangekruist (ECA). Belastingbetalers en bonafide aannemers verliezen zo bescherming, maar het geld blijft wel stromen.

Het Europees Parlement stelde vast dat in oktober 2023 slechts 50% van het geld dat aan regeringen was uitgekeerd ook daadwerkelijk de eindbegunstigden had bereikt in 15 van de 22 onderzochte lidstaten (European Parliament). De andere helft hing dus nog ergens tussen schatkist en project.

De Spaanse casus is niet leeg, maar wel onvolledig

Madrid presenteert het fonds als een succes: meer dan 6% van het bbp gemobiliseerd, 338 mijlpalen gehaald, snel herstel (Mineco, La Moncloa). Het IMF bevestigt bovendien dat de Spaanse publieke investeringen sinds 2019 reëel met 51,3% zijn gestegen (IMF). De overheid heeft dus uitgegeven.

De reactie van de private sector bleef achter. Private investeringen groeiden in dezelfde periode met slechts 8,5% (IMF, European Commission). Private uitgaven aan onderzoek en ontwikkeling bedragen 0,84% van het bbp, ruim onder het EU-gemiddelde van 1,49% (European Commission). Een kwart van de Spaanse RRF-ontvangsten tussen 2020 en 2024 ging naar lopende uitgaven in plaats van kapitaalinvesteringen (SEFO Funcas). Lopende uitgaven houden diensten vandaag overeind; kapitaalinvesteringen vergroten morgen de productieve capaciteit. Als het fonds Spanje moest transformeren, ging er te veel naar onderhoud.

Ook de verdeling roept vragen op. Grote bedrijven vormden slechts 1,4% van de begunstigden, maar kregen bijna 30% van de middelen (BBVA Research). Kleine bedrijven, die de meeste Spanjaarden in dienst hebben, kregen minder toegang.

Waarom dit Europa's volgende schulddiscussie bepaalt

Spanje staat hierin niet alleen. In Italië, met het grootste nationale plan van de EU ter waarde van € 194,4 miljard, vertegenwoordigden volledig afgeronde publieke werken eind 2025 slechts ongeveer 6% van de totale waarde (Il Sicilia). Het probleem is Europees.

De Spaanse minister van Economie pleit intussen al voor een permanente faciliteit voor gezamenlijke Europese leningen. De politieke vraag is of de crediteurlanden daarin meegaan. De begrotingscommissie van de Duitse Bondsdag waarschuwt voor hogere EU-bijdragen, met mogelijk ongeveer € 27,5 miljard aan extra jaarlijkse kosten (FAZ). De Nederlandse Rekenkamer zegt overigens dat Nederland zelf in zijn eigen herstelplan "maar beperkt zicht heeft op de relatie tussen resultaten en kosten" (Netherlands Court of Audit).

De grondige evaluatie van de Commissie zelf komt pas in 2028 (European Commission). Toch vindt de discussie over permanente Europese schulduitgifte nu al plaats, voordat het bewijs er ligt. De eerste RRF heeft een betalingsmachine gebouwd. Europa moet nog aantonen dat het ook een investeringsmachine heeft gebouwd.