Spaanse rechter weegt migrantenregeling

Het Spaanse Hooggerechtshof overweegt volgens Spaanse media om het Hof van Justitie van de EU te vragen of de massale regularisatie van migranten in Spanje past binnen het Europese recht. Komt die verwijzing er, dan krijgt Luxemburg een vraag voorgelegd die op deze schaal nog niet door een EU-rechter is beantwoord: kan één lidstaat van het Schengengebied meer dan een miljoen mensen zonder verblijfsstatus een vergunning geven, zonder eerst vast te stellen of andere Schengenlanden de gevolgen voor het vrije verkeer moeten accepteren?

Daar past wel een voorbehoud bij. Op de website van de Spaanse rechtspraak staat nog geen officiële beschikking. De berichten komen uit de Spaanse pers, die schrijft dat het hof twijfels heeft bij verblijf "louter op grond van illegaal verblijf" en procedureel ruimte heeft geopend voor een gang naar Luxemburg (El Mundo, El Español). Zolang die beschikking niet is gepubliceerd, gaat het om een juridisch signaal, niet om een vaststaande rechtszaak.

Wat Spanje deed, en wat het EU-recht zegt

De Spaanse regularisatieregeling, waarvan de aanvraagtermijn op 30 juni afliep, bood migranten zonder papieren een verlengbare verblijfs- en werkvergunning voor één jaar als zij vóór 1 januari 2026 in Spanje verbleven. De regering rekende op ongeveer 500.000 aanvragen (RTÉ). Het werden er meer dan 1,2 miljoen (Euronews).

Het EU-recht verbiedt nationale regularisatie niet zonder meer. De Terugkeerrichtlijn, het gemeenschappelijke EU-kader voor het uitzetten van mensen die illegaal verblijven, maakt terugkeer tot uitgangspunt. Maar artikel 6, lid 4, laat lidstaten toe om in plaats daarvan verblijf toe te kennen "om schrijnende, humanitaire of andere redenen" (Terugkeerrichtlijn 2008/115/EG). De juridische vraag is of die uitzondering een breed wettelijk programma voor meer dan een miljoen mensen kan dragen, of dat zij individuele beoordelingen vereist. Volgens El Confidencial wijst de gemelde formulering van het Hooggerechtshof erop dat het daar een mogelijke botsing ziet.

Een prejudiciële vraag op grond van artikel 267 VWEU, de verdragsbepaling waarmee nationale rechters Luxemburg om uitleg van EU-recht kunnen vragen, zou het Spaanse decreet niet automatisch van tafel halen. Wel zou het Hof de juridische grenzen vastleggen, en die uitleg bindt vervolgens rechters in heel Europa (VWEU artikel 267). Daarom reikt deze zaak verder dan Madrid.

Waarom Berlijn en Parijs meekijken

Een Spaanse verblijfsvergunning geeft geen recht om in Duitsland of Frankrijk te werken. Maar de Schengenregels laten houders van zo'n vergunning wel toe om maximaal 90 dagen binnen een periode van 180 dagen door het grensvrije gebied te reizen (Verordening (EU) 2016/399). Regularisatie exporteert dus geen werkvergunning, maar verandert wel iemands juridische positie binnen een gedeelde reisruimte.

Duitsland ziet daarin vooral een risico op doorreis: geregulariseerde migranten kunnen legaal binnenkomen voor kort verblijf, langer blijven dan toegestaan, of informeel werk zoeken in een systeem dat toch al onder druk staat (Berliner Zeitung). De Franse minister van Binnenlandse Zaken Bruno Retailleau ging verder en beschuldigde Pedro Sánchez van "cliëntelisme"; hij wil Spanje tegenover Europese partners ter verantwoording roepen (Le Figaro).

De Spaanse regering noemt het beleid juist pragmatisch: migranten die al informeel werken, moeten belasting betalen en arbeidsbescherming krijgen in plaats van in de schaduweconomie te blijven (Emerging Europe). Of regularisatie toekomstige irreguliere migratie aanmoedigt, blijft onder onderzoekers overigens werkelijk betwist (Migration Policy Centre).

De vragen die niemand beantwoordt

Het debat zit vol soevereiniteitsretoriek en bevat weinig bewijs. Er is geen dataset die laat zien hoeveel mensen na regularisatie in één Schengenland later naar een ander land vertrekken. Geen enkele regering die Spanje bekritiseert, heeft een doorgerekend en uitvoerbaar terugkeerplan gepresenteerd voor de groep die Madrid nu documenteert. De stemmen die het meest ontbreken, zijn die van de mensen over wie wordt beslist: aanvragers, werkgevers die op hun arbeid leunen, en lokale overheden die de dossiers moeten verwerken.

Als het Hooggerechtshof de vraag naar Luxemburg stuurt, zet het Hof van Justitie een precedent voor elke lidstaat die met dezelfde afweging zit. Spanje wil werknemers registreren die al in het land zijn. Andere regeringen willen gemeenschappelijke regels om te voorkomen dat nationale besluiten over de grens heen werken. Zolang niemand die spanning oplost, draait het Europese grensvrije gebied op een aanname die nooit formeel is getoetst: elk land bepaalt wie een verblijfsvergunning krijgt, terwijl alle landen de gevolgen daarvan opvangen.