Spaans privaat geld blijft weg

Vijf jaar Europese herstelfinanciering heeft het inkomen per hoofd in Spanje met slechts 0,2% verhoogd, terwijl de private investeringen met 3% daalden. Dat blijkt uit een eindbeoordeling van EY waarover El Mundo berichtte. Voor de logica achter het programma is dat precies de verkeerde combinatie.

NextGenerationEU, het gemeenschappelijke schuldenprogramma dat de EU tijdens de pandemie opzette, rustte immers op één aanname: publiek geld zou privaat geld meetrekken. De Spaanse cijfers wijzen de andere kant op.

Hoe het geld had moeten werken

De Recovery and Resilience Facility, de RRF en het belangrijkste kanaal van NextGenerationEU, maakte het mogelijk dat de EU gezamenlijk leende, zodat lidstaten met zwakkere begrotingen konden investeren zonder de volledige kosten zelf te dragen (Europese Commissie). Brussel koppelde uitbetalingen aan afgesproken hervormingen en projectmijlpalen, niet alleen aan bewijs dat geld was uitgegeven (EUR-Lex). Daarmee moest een bekend probleem van EU-fondsen worden aangepakt: geld stroomt door een economie heen, maar verandert niet noodzakelijk wat die economie kan voortbrengen.

Het idee bestond uit twee stappen. Op korte termijn leveren overheidsuitgaven aan infrastructuur en materieel banen en opdrachten op. Daarna moesten de projecten bedrijven en werknemers productiever maken, bijvoorbeeld via betere energiesystemen, digitalisering of aangepaste regelgeving. Inkomen per hoofd, de totale productie van een economie gedeeld door het aantal inwoners, vangt beide effecten in één cijfer: creëert een land meer welvaart per persoon, of jaagt het vooral meer uitgaven door het systeem?

De Spaanse stijging van 0,2% laat zien dat de kortetermijnimpuls zwak was. De daling van 3% in private investeringen is ernstiger. Het hele ontwerp ging ervan uit dat publieke uitgaven privaat kapitaal zouden aantrekken dat anders niet was gekomen. In Spanje gebeurde het omgekeerde: er kwam meer publiek geld binnen, terwijl private investeringen juist terugliepen.

Hetzelfde patroon bij de grootste ontvangers

Italië, de grootste begunstigde, had in april 2026 via negen EU-termijnen € 166 miljard ontvangen, al bleef de daadwerkelijke besteding ver achter (ACEN). Geld dat uit Brussel is overgemaakt, is nog geen geld dat in het land is uitgegeven. En uitgegeven geld is nog geen afgerond project dat ook werkt. De Italiaanse bouwsector rekent erop dat publieke werken tot het einde van het programma in 2027 de motor blijven, om daarna weg te vallen. Dat is het Spaanse patroon in een grotere economie: een tijdelijke BBP-impuls via bouwplaatsen, geen blijvende verandering in de werking van de private sector.

Portugal laat zien dat de bestedingsimpuls wel degelijk bestaat, maar tijdelijk is. RRF-geld voegde in 2026 meer dan 0,5% van het BBP toe aan de Portugese begrotingsexpansie. De staat voegde dus vraag toe aan de economie in een tempo dat sterk leunde op EU-overdrachten (ECO). Dezelfde analyse waarschuwt dat 2027 juist krimpend uitpakt zodra het Europese geld wegebt. Groei die op een tijdelijke overdracht draait, krijgt een terugslag wanneer die overdracht stopt.

Griekenland biedt het sterkste tegenargument. Het Griekse plan leunde zwaarder op EU-leningen en vereiste private cofinanciering, waardoor publiek en privaat geld nauwer aan elkaar werden gekoppeld (Bank of Greece). Toch stegen de reële lonen, dus lonen gecorrigeerd voor inflatie, in 2025 met slechts 0,1%, met een vergelijkbare prognose voor 2026 (Powergame). Zelfs het ontwerp dat private betrokkenheid het meest stimuleerde, heeft investeringen nog niet vertaald in inkomen dat mensen merken.

De rekening komt voor het bewijs

Vanaf 2028 moet de EU beginnen met het aflossen van de gemeenschappelijke schuld; de betalingen lopen door tot 2058 (EUR-Lex). Duitsland, Nederland en andere nettobetalers accepteerden die last in de verwachting dat er blijvende opbrengsten tegenover zouden staan. De Europese Rekenkamer heeft het probleem al aangewezen: in haar audit uit 2025 naar door de RRF gefinancierde woningrenovaties vond zij zwakke doelgerichtheid en weinig bewijs dat de werkzaamheden daadwerkelijk energie bespaarden (ECA, Jornal Económico).

De EU kan tellen hoeveel euro's zijn overgemaakt en hoeveel mijlpalen zijn afgevinkt. Veel minder overtuigend is het bewijs dat het geld bij de grootste ontvangers heeft geleid tot extra private investeringen, hogere productiviteit of betere inkomens. Het Spaanse EY-rapport bewijst niet dat het hele programma is mislukt. Maar nu de aflossing nadert en nieuwe rondes van gemeenschappelijke schuld alweer worden besproken, draait de echte test om iets anders dan uitbetaling: kan de EU aantonen dat het geld de economieën heeft veranderd?