Zweden huurt Estse gevangeniscellen

Vanaf volgende maand brengt Zweden veroordeelde gevangenen over naar de gevangenis van Tartu in Estland. Zweden heeft te weinig cellen; Estland heeft lege capaciteit. Daarmee krijgt de Europese strafrechtspraktijk een zakelijke variant die tot voor kort vooral bij logistiek paste: de ene staat huurt de penitentiaire infrastructuur van de andere, ongeveer zoals een bedrijf magazijnruimte huurt. De afspraak is geratificeerd, geprijsd en klaar voor gebruik. Maar zij knipt ook de verantwoordelijkheid voor strafuitvoering in tweeën, over een landsgrens heen. Geen van beide regeringen heeft publiekelijk laten zien hoe die verantwoordelijkheid straks precies meereist.

De deal

De Zweedse minister van Justitie Gunnar Strömmer meldde het parlement dat Zweden in Tartu tot 600 gevangenisplaatsen heeft veiliggesteld (Riksdag). De parlementen van beide landen keurden de noodzakelijke wetgeving goed. De Estse president Alar Karis ondertekende de ratificatiewet op 24 juni (Estonian Presidency). Op 3 juli trad in Zweden een nieuwe wet in werking die het mogelijk maakt gevangenisstraffen tijdelijk in het buitenland te laten uitzitten (Children of Prisoners Europe). De overplaatsingen kunnen dus beginnen.

De prijs ligt op tafel. Zweden betaalt Estland 30,6 miljoen euro per jaar voor maximaal 300 gevangenen, plus 8.500 euro per maand voor iedere extra gedetineerde (ERR). In het eerste jaar betaalt Zweden 23 miljoen euro, ook al wordt de capaciteit dan geleidelijk gevuld (eznews). Het vijfjarige contract geldt voor volwassen mannen die zijn veroordeeld voor gewelds- of drugsdelicten.

De logica is aan beide kanten helder. Zweden koopt onmiddellijk ruimte, sneller dan het thuis nieuwe gevangenissen kan bouwen. Estland verdient aan een onderbenutte inrichting en houdt publieke banen overeind in een regionale stad. Beide landen krijgen iets dat zij zelf niet eenvoudig kunnen leveren.

Een beproefd model, maar geen risicoloos model

Een grensoverschrijdende gevangenishuur is in Europa niet nieuw. Noorwegen huurde eerder 242 plaatsen in de Nederlandse gevangenis Norgerhaven, eveneens vanwege overbevolking in eigen inrichtingen (Norwegian government, Dutch government). Het anti-foltercomité van de Raad van Europa, het CPT, dat detentieomstandigheden in Europa inspecteert, beoordeelde de situatie in Norgerhaven als in grote lijnen werkbaar (CPT). Denemarken sloot een vergelijkbare afspraak met Kosovo voor maximaal 300 gedetineerden, maar voerde die nog niet uit. Een deel van de verklaring ligt voor de hand: buiten de EU worden de juridische drempels voor handhaving van rechten al snel hoger.

De Zweeds-Estse afspraak profiteert wel van gemeenschappelijke EU-rechtsregels en justitiële samenwerking. Toch maakt de afstand tussen Zweden en Tartu familiecontact veel moeilijker dan bij de Nederlandse constructie. Daar lag tussen de staat die de straf oplegde en de gevangenis die haar uitvoerde hooguit een autorit van enkele uren.

Wie behandelt klachten?

Estse functionarissen verwachten dat fysieke familiebezoeken zeldzaam worden. Gedetineerden zullen vooral zijn aangewezen op telefoon- en videogesprekken (Rus ERR). Children of Prisoners Europe waarschuwde, samen met de Zweedse organisaties BUFFF en Räddningsmissionen/Solrosen, dat internationale reiskosten juist gezinnen raken die financieel vaak al onder druk staan, en dat beeldschermen direct contact tussen ouder en kind niet vervangen (Children of Prisoners Europe). De Zweedse wet schrijft voor dat bij overplaatsingen familiebanden en het recht op privé- en gezinsleven onder artikel 8 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens moeten worden meegewogen (ECHR). Hoe die afweging in de praktijk wordt gemaakt, is niet openbaar gemaakt.

Lastiger is de vraag wie klachten behandelt zodra een gevangene eenmaal in Tartu zit. Het Estse gevangenisrecht regelt de dagelijkse detentie, maar Zweden blijft de staat die de straf heeft opgelegd. Als een gedetineerde mishandeling meldt of zegt geen medische zorg te krijgen, maken de hier aangehaalde openbare stukken niet duidelijk welke autoriteit de klacht ontvangt, in welke taal dat gebeurt en onder welk rechtsmiddelensysteem zij valt. Het CPT kan inspecteren, maar een gezamenlijke inspectiekalender of rapportageplicht is niet aangekondigd. Estland beheert de inrichting. Zweden bezit de straf. Het publieke dossier legt niet uit wie onderzoek doet wanneer een probleem precies tussen die twee verantwoordelijkheden valt.

In Tartu zelf werd tegen de afspraak gedemonstreerd, waarbij sommige betogers openlijk denigrerende taal gebruikten over de komst van Zweedse gevangenen (ERR). De gaststad krijgt de veiligheidslasten, de politieke wrevel en het lokale stigma. Zweden krijgt de verlichting van zijn capaciteitsprobleem.

Het Noors-Nederlandse precedent laat zien dat dit model kan functioneren. Het eindigde overigens ook zodra de druk afnam; geen land koos ervoor het permanent te maken. De Zweeds-Estse deal is klaar om in augustus gevangenen te verplaatsen. Tenzij er niet-gepubliceerde protocollen bestaan, gebeurt dat voordat het publiek kan zien hoe de verantwoordelijkheid met hen meereist.