Zweden vervangt Nederlandse Patriots; dekking onzeker

Begin december stuurt Zweden een Patriot-luchtverdedigingseenheid naar Polen om een Nederlandse eenheid af te lossen (Zweedse regering, Reuters). De bestemming is Rzeszów-Jasionka, de Poolse luchthaven waarlangs geallieerde hulp Oekraïne bereikt. Ook Estland, Duitsland en Finland nemen ieder eigen maatregelen tegen Russische druk. Van de vier stappen valt de Poolse het meest op. Daar blijft een bestaand schild staan, maar komt er geen tweede bij.

Een aflossing in Polen

Patriot is een in de Verenigde Staten ontwikkeld systeem dat vliegtuigen en raketten kan onderscheppen. Het vormt de hoogste verdedigingslaag rond de luchthaven. To Brief beschreef de inzet al toen Stockholm die aankondigde (To Brief). De Zweedse eenheid komt omdat de Nederlandse vertrekt.

De Nederlandse Patriots moeten uiterlijk begin december vertrekken. Nederland had zijn korteafstandssystemen en systemen tegen drones al in juni teruggehaald (Nederlandse regering). Polen heeft sindsdien zelf een korteafstandssysteem ingezet om die lagere verdedigingslaag op te vangen.

Een vergelijking van de oude en nieuwe inzet is niet openbaar gemaakt. Er is geen publieke inventaris waaruit blijkt of de luchthaven na december even goed beschermd is als daarvoor. De Zweedse eenheid sluit aan bij een NAVO-missie. Het bondgenootschap zegt zijn oostflank te versterken vanwege Russische schendingen van het luchtruim, cyberaanvallen en sabotage (NAVO). NAVO, dat de missie leidt, en Warschau, dat de eenheden ontvangt, kunnen het best aangeven of de vervanging dezelfde gebieden dekt.

Drie andere stappen, elk met een eigen bevelslijn

Estland heeft zijn militaire leiding dichter bij Rusland geplaatst. ERR meldde op 5 oktober dat het hoofdkwartier van de 1e Infanteriebrigade was verhuisd van Tapa naar Jõhvi, op ongeveer 50 kilometer van de Russische grens (ERR). Brigadecommandant Tarmo Kundla zei dat Estland al jaren van plan is de grens te verdedigen. De verhuizing voert dus een ouder plan uit.

Veiligheidsanalist Rainer Saks schat het strategische effect ervan beperkt in. Luchtverdediging en aanvalsdrones wegen volgens hem zwaarder dan de locatie van een hoofdkwartier (ERR News).

De Duitse verandering is nog een wetsvoorstel. Het kabinet keurde op 12 augustus een hervorming goed van de buitenlandse inlichtingendienst (BND) en de binnenlandse veiligheidsdienst (BfV). De Bondsdag, het Duitse parlement, hield op 24 september een eerste debat en verwees het voorstel voor verdere behandeling naar een commissie (Bondsdag). In beperkte gevallen zou de BND daarmee een buitenlandse server kunnen uitschakelen die op het punt staat een cyberaanval uit te voeren (Duitse regering).

De Duitse commissaris voor gegevensbescherming verzette zich in een zienswijze van 5 oktober tegen het voorstel. Volgens de commissaris kunnen buitenstaanders niet beoordelen of alle nieuwe bevoegdheden nodig zijn. Ook vraagt de commissaris om een vervaldatum, zodat de wetgever de bevoegdheden opnieuw moet goedkeuren (zienswijze BfDI).

Finland krijgt hulp van een buurland en houdt zelf de regie. Op 28 augustus maakten Helsinki en Stockholm bekend dat Zweedse Gripen-gevechtsvliegtuigen, korvetten en radar kunnen helpen het Finse grondgebied te bewaken (Finse regering). Minister van Defensie Antti Häkkänen omschreef de afspraak als een manier om de langdurige bewaking samen uit te voeren. Voor elke inzet van geweld moet de Finse minister van Defensie toestemming geven (Yle).

De samenwerking is al operationeel. Op 24 september maakten Finse Hornets en Zweedse Gripens hun eerste gezamenlijke operationele vlucht: ze identificeerden Russische vliegtuigen boven de Finse Golf (Finse strijdkrachten).

Geen van deze stappen loopt via Brussel. De EU-verdragen laten de nationale veiligheid aan de lidstaten zelf (EUR-Lex). De EU kan helpen bij de coördinatie, maar kan geen brigade naar voren sturen of een raketbatterij laten plaatsen.

Vier regeringen bereiden zich met afzonderlijke besluiten voor op Russische druk: een nationale troepenverplaatsing, een wetsvoorstel, een bilaterale afspraak en een NAVO-roulatie. Eén gezamenlijke bevelhebber is er niet. Sommige stappen voegen militaire of wettelijke capaciteit toe. Duitsland zou de bevoegdheden van zijn inlichtingendiensten uitbreiden, en Finland voert nu gezamenlijke missies met Zweden uit. De Poolse aflossing voegt op zichzelf geen tweede verdedigingslaag toe. Of de bescherming van Oekraïnes belangrijkste hulpknooppunt na december op peil blijft, hangt af van een vergelijking die niet openbaar is gemaakt. Aan NAVO en Warschau is het om die alsnog te publiceren.