Tien landen willen meer CO2-rechten

Tien EU-landen willen de Europese koolstofmarkt verruimen met extra emissierechten. Zweden, Finland en Denemarken zien daarin een breuk met bedrijven die al hebben geïnvesteerd in schonere productie. Beide kampen beroepen zich op klimaatdoelen. De echte scheidslijn is fiscaal: welke regeringen kunnen hun industrie zelf afschermen, en welke hebben Brussel nodig om dat voor hen te doen?

De coalitie en de tegenzet

Polen, Italië, Griekenland, Tsjechië, Roemenië, Bulgarije, Slowakije, Cyprus, Estland en Hongarije zetten de Europese Commissie onder druk om het ETS te vertragen, het emissiehandelssysteem waarmee Europa vervuiling duurder maakt. Zij willen dat er jaarlijks minder emissierechten uit de markt verdwijnen, dat gratis rechten voor de zware industrie langer blijven bestaan en dat het Moderniseringsfonds, dat ETS-opbrengsten doorsluist naar armere lidstaten, ook na 2030 doorgaat (S&P Global). De Poolse viceklimaatminister Krzysztof Bolesta bepleit een verlaging van het jaarlijkse emissieplafond met iets meer dan 2% (Bankier.pl). De Italiaanse minister van Industrie Adolfo Urso verkoopt het voorstel als bescherming van de concurrentiekracht van de maakindustrie (Adnkronos).

De Noordse landen houden daar een ander mechanisme tegenover: een stabiele en stijgende CO₂-prijs is juist de basis waarop bedrijven investeren. Zonder voorspelbare schaarste worden ondernemingen die al geld staken in koolstofarm staal of schone elektriciteit gestraft omdat zij vroeg bewogen (EnviWeb/ČTK). Het ETS is immers zo ontworpen dat koplopers profiteren wanneer het plafond strakker wordt. Wordt dat plafond verruimd, dan verdwijnt ook de beloning.

Het ETS werkt in de kern eenvoudig. De EU stelt een maximum aan de hoeveelheid CO₂ die elektriciteitscentrales, fabrieken en luchtvaartmaatschappijen mogen uitstoten. Voor elke ton uitstoot moeten bedrijven één emissierecht hebben. Het plafond daalt elk jaar, rechten worden schaarser en vervuilen wordt duurder (European Commission). In 2024 leverden veilingen van emissierechten € 38,8 miljard op voor klimaatbudgetten van overheden (CER).

Het hervormingspakket van de Commissie, dat deze week wordt verwacht, zou extra rechten toevoegen en de afbouw van gratis emissierechten vertragen. Door OPIS aangehaalde analisten verwachten dat het jaarlijkse tempo waarmee het plafond daalt na 2030 teruggaat van 4,4% naar ongeveer 3% tot 3,4%. Daarmee zouden circa 1 tot 1,5 miljard extra emissierechten vrijkomen en zou de CO₂-prijs dalen (OPIS).

De onderliggende fiscale kloof

Het eenvoudige verhaal, groene Scandinaviërs tegenover aarzelende Oost-Europeanen, verklaart de posities maar half. Ook de Duitse industriefederatie DIHK wil dat gratis toewijzing wordt verlengd en dat compensatie voor elektriciteitskosten blijft bestaan totdat de Europese koolstofheffing aan de grens, CBAM, bewijst dat zij fabrieksverplaatsing kan tegenhouden (DIHK). Het verschil is dat Berlijn kan betalen. Duitsland heeft € 5 miljard opengesteld voor zogeheten klimaatcontracten voor verschil: langlopende contracten die de meerkosten van koolstofarme productie dekken voor staal, chemie, cement en keramiek (VEA). Nederland breidt ondertussen zijn eigen compensatieregeling uit, met dit jaar meer dan € 318 miljoen beschikbaar voor sectoren van aluminium tot kunstmest (Rijksoverheid, VEMW).

Polen, Roemenië en Bulgarije kunnen zulke cheques niet uitschrijven. Zij hebben het ontwerp van het ETS zelf nodig om verlichting te bieden die Berlijn en Den Haag via nationale begrotingen regelen. De strijd gaat dus over de vraag welk bestuursniveau de transitiekosten opvangt.

Wie wint, wie verliest

Minder schaarste helpt op korte termijn bestaande grootvervuilers en economieën die nog sterk op kolen leunen. Maar "industriesteun" komt niet gelijkmatig terecht. In Tsjechië ontvangen grote ETS-bedrijven gratis emissierechten, terwijl zij CO₂-kosten nog steeds doorberekenen aan klanten. Stadsverwarmingsbedrijven en kleinere ondernemingen moeten rechten kopen zonder vergelijkbare bescherming (Aktuálně.cz/ČTK). Gratis toewijzing beschermt de grote spelers. Zij bereikt de rest van de keten nauwelijks.

Ook overheden verliezen. Minder geveilde rechten, of lagere prijzen, betekenen minder geld voor klimaatinvesteringen. Club Economic stelde vast dat slechts 8% van de ETS-opbrengsten die lidstaten uitgaven, herleidbaar was tot directe steun voor industriële decarbonisatie (Club Economic). De CO₂-prijs is misschien niet te hoog. Overheden besteden de opbrengst mogelijk gewoon te versnipperd.

De Commissie kan de zware industrie meer tijd kopen, maar alleen door de schaarste te verzwakken die de koolstofmarkt waardevol maakte. Of regeringen die tijd gebruiken om schonere productie te financieren, of vooral om uitstel goedkoper te maken, beantwoordt het hervormingspakket niet.