36 landen tekenen verdrag om Russische leiders te vervolgen voor invasie van Oekraïne

Zesendertig landen en de Europese Unie hebben op 15 mei in Chișinău, Moldavië, het statuut ondertekend voor een Speciaal Tribunaal voor het Agressiemisdrijf tegen Oekraïne. De rechtbank krijgt haar zetel in Den Haag en richt zich op de Russische functionarissen die opdracht gaven tot de invasie, van Vladimir Poetin tot zijn hoogste generaals. Sinds Neurenberg en Tokio is dit het eerste internationale tribunaal dat specifiek is opgericht voor vervolging van agressie. Toch blijft de afstand tussen het oprichten van een rechtbank en het daadwerkelijk berechten van verdachten groot. Ook is de coalitie achter het tribunaal smaller dan de initiatiefnemers hadden gehoopt.

Wat het tribunaal kan doen, en waarom het nodig was

Het tribunaal bestaat omdat het huidige systeem een gat laat. Het Internationaal Strafhof, de permanente wereldrechtbank voor oorlogsmisdrijven, kan agressie niet vervolgen als het land van de verdachte geen partij is. Rusland ondertekende het oprichtingsverdrag van het Strafhof in 2000, maar trok zich in 2016 terug. De enige omweg loopt via een verwijzing door de VN-Veiligheidsraad. Die kan Moskou zelf vetoën.

Het nieuwe tribunaal omzeilt beide obstakels via een "uitgebreid partieel akkoord", een mechanisme van de Raad van Europa waarmee bereidwillige staten kunnen handelen zonder unanimiteit (Jurist). Het statuut heft de immuniteit van staatshoofden op. Poetin, zijn premier en zijn minister van Buitenlandse Zaken kunnen dus worden aangeklaagd, al worden procedures tegen die drie automatisch opgeschort zolang zij in functie zijn. Militaire bevelhebbers als Valeri Gerasimov en Sergej Sjojgoe hebben die bescherming niet en kunnen meteen bij verstek worden berecht.

De deelnemende staten kiezen 15 rechters. Daarnaast komt er één onafhankelijke aanklager met een termijn van zeven jaar (Cambridge International Legal Materials). Oekraïne rekent op de eerste vonnissen in 2028 (Ukrainska Pravda).

Het probleem van handhaving

Het tribunaal heeft geen eigen politie. Elke arrestatie hangt af van een lidstaat die besluit op te treden. De geschiedenis stemt daarbij tot voorzichtigheid. Het Internationaal Strafhof vaardigde in 2023 een arrestatiebevel tegen Poetin uit; Mongolië hield hem niet aan toen hij het land bezocht. Het Speciaal Tribunaal voor Libanon veroordeelde in 2020 bij verstek Hezbollahleden voor de moord op oud-premier Rafik Hariri. Niemand werd ooit gearresteerd. Het Joegoslavië-tribunaal klaagde Radovan Karadžić in 1995 aan; Servië arresteerde hem pas dertien jaar later, toen de ambitie om tot de EU toe te treden zwaarder ging wegen dan hem blijven beschermen.

Moskou heeft inmiddels duidelijk gemaakt hoe het naar de rechtbank kijkt. Op 13 mei stemde de Russische Doema met 384–0 voor een wet die de president machtigt militair geweld in het buitenland in te zetten om "Russische burgers" te beschermen die in buitenlandse of internationale rechtbanken worden vervolgd (TASS, DW). De wet legt dezelfde doctrine vast die Rusland eerder aanvoerde vóór de inval in Georgië in 2008 en in Oekraïne in 2014.

Een coalitie met gaten

De 36 ondertekenaars van het tribunaal zijn vrijwel allemaal Europees (Council of Europe, DW). Slechts twee niet-Europese staten deden mee: Australië en Costa Rica. Geen enkel Afrikaans, Aziatisch of groot Latijns-Amerikaans land schaarde zich erachter. Die afwezigheid voedt een kritiek die in niet-gebonden hoofdsteden al rondgaat: dit zou selectieve westerse rechtspraak zijn, wel toegepast op Rusland, maar niet op NAVO-interventies in Irak of Libië.

Binnen Europa weigerden 12 leden van de Raad van Europa te tekenen. Vier daarvan zijn EU-lidstaten: Hongarije, Slowakije, Bulgarije en Malta. Hongarije en Slowakije hebben herhaaldelijk EU-sanctiepakketten geblokkeerd en de Droezjba-oliepijpleiding als drukmiddel gebruikt. De Bulgaarse interimregering gaf geen openbare verklaring. GERB, de grootste oppositiepartij, noemde de weigering een "politieke fout" die niet past bij NAVO- en EU-lidmaatschap. Onder de niet-EU-landen valt vooral Turkije op: een NAVO-lid dat geen steun wil geven aan verantwoording voor agressie tegen een partnerland.

De Verenigde Staten, geen lid van de Raad van Europa, houden zich afzijdig. Washington gaf eerder de voorkeur aan een minder zichtbaar hybride tribunaal en vreest dat het normaliseren van vervolging wegens agressie Amerikaanse militaire operaties later juridisch kwetsbaar kan maken. De afzijdigheid van de regering-Trump roept zorgen op over financieringstekorten bij een rechtbank waarvan de jaarlijkse kosten worden geraamd op € 75 miljoen. De Europese Commissie heeft € 10 miljoen toegezegd voor de opstartfase, maar structurele financiering is nog niet geregeld.

Het open dossier

De waarde van het tribunaal hangt mogelijk minder af van snelle veroordelingen dan van timing. Internationale rechtbanken bouwen juridische dossiers op. Die dossiers krijgen pas kracht wanneer binnenlandse politieke verhoudingen verschuiven. Frankrijk trad in april toe tot de stuurgroep, waarbij minister van Buitenlandse Zaken Jean-Noël Barrot verklaarde: "Il n'y a pas de paix sans la justice, ni de justice sans la vérité" (Le Figaro). Nederland bevestigde Den Haag als zetel, waarmee de stad nog steviger wordt neergezet als juridische hoofdstad van de wereld.

Of de rechtbank van aanklacht naar handhaving komt, hangt af van vragen waarop geen statuut antwoord geeft: hoe lang Poetin aan de macht blijft, of zijn generaals ooit nog buiten Rusland reizen, en of de Europese coalitie overeind blijft zodra handhaving politiek duurder wordt.