EU-begroting zet landbouw tegen defensie

EU-leiders zijn het in grote lijnen eens over wat de volgende zevenjaarsbegroting moet betalen: defensie, het toetredingstraject van Oekraïne en economisch concurrentievermogen. Op 18 en 19 juni kwamen zij in Brussel bijeen en bleek vooral waarover geen akkoord bestaat: wat moet daarvoor wijken. De eerste compromistekst kreeg van alle kanten kritiek. Nettobetalers vinden hem te duur, het Europees Parlement vindt hem te klein, en oostelijke lidstaten zeggen dat hij de Russische dreiging aan hun grens onvoldoende serieus neemt (EUobserver, European Parliament).

Dit gaat verder dan de gebruikelijke begrotingsruzie. Het voorstel van de Commissie voor het Meerjarig Financieel Kader 2028-2034, de zevenjarige uitgavenplafonds waaruit elke jaarlijkse EU-begroting voortvloeit, verlaagt het gezamenlijke aandeel van landbouwsubsidies en regionale ontwikkeling van ongeveer 62% van de huidige begroting naar circa 44% (ECA, European Times). Defensie, uitbreiding en concurrentiekracht moeten die ruimte opvullen. Maar elke euro die verschuift, verdwijnt ergens anders.

Wie blokkeert wat

De concepttekst van het Cypriotische voorzitterschap probeerde die verschuiving af te zwakken door landbouw en cohesie te ontzien. Daardoor kwamen de zwaardere bezuinigingen terecht bij defensie en extern beleid (Euronews). Duitsland noemde de uitkomst onaanvaardbaar en wees nieuwe gezamenlijke EU-leningen af. Het Europees Parlement, dat het unanimiteitsakkoord van de Raad niet kan herschrijven maar wel kan weigeren goed te keuren, verwierp de koers volledig (2EU Brussels).

De coalities achter die posities zijn ingewikkelder dan een klassieke noord-zuidruzie over geld.

Denemarken en een groep nettobetalers, waaronder Nederland, Zweden en Oostenrijk, verspreidden op 14 mei een non-paper waarin begrotingsdiscipline werd verpakt als "modernisering". Hun redenering: oude landbouwuitgaven moeten krimpen om ruimte te maken voor defensie en innovatie.

Hun scherpste eis gaat over omgekeerde stemming bij rechtsstaatconditionaliteit. Opschorting van EU-geld zou automatisch ingaan en blijven gelden, tenzij genoeg regeringen, gewogen naar bevolkingsomvang, stemmen om de maatregel op te heffen. Nu is een meerderheid nodig om conditionaliteit op te leggen. In hun voorstel is een meerderheid nodig om ervan af te komen. Landen met rechtsstaatproblemen, vooral Hongarije, zouden daardoor veel sneller tegen bevroren geld aanlopen en daar veel moeilijker vanaf komen.

Frankrijk wil het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid, het EU-programma voor landbouwsubsidies, beschermen en tegelijk de defensiefinanciering uitbreiden. Om beide te betalen, pleit Parijs voor nieuwe EU-inkomsten en gezamenlijke leningen, naar het model van het coronaherstelfonds. Voor Berlijn zijn beide opties gesloten.

Polen steunt de toetreding van Oekraïne en een harde lijn tegenover Rusland, maar wil niet dat veiligheidsgeld ten koste gaat van landbouwbetalingen of regionale ontwikkeling. Volgens ramingen van de Commissie kan Oekraïnes toetreding in de begrotingsperiode tussen € 85 miljard en € 96,5 miljard kosten. Bestaande lidstaten kunnen bovendien te maken krijgen met GLB-kortingen van ongeveer 20%, omdat een grote nieuwe landbouweconomie het subsidiesysteem binnenkomt (EUobserver, Euronews). Polen, als grootste netto-ontvanger van zowel landbouw- als cohesiegeld, krijgt de grootste klap.

De oostelijke lidstaten die het meest inzetten op Europese veiligheid zijn tegelijk de landen waarvan de begrotingen het sterkst leunen op EU-overdrachten. Roemenië wil sterkere grensverdediging en snellere toetreding van Oekraïne en Moldavië, maar het eigen begrotingstekort beperkt de nationale bijdrage. Deze landen willen dus én meer defensie-uitgaven én behoud van cohesiegeld. Zonder hogere bijdragen of nieuwe inkomsten klopt die som niet.

De unanimiteitsval

Het Meerjarig Financieel Kader vereist unanimiteit in de Europese Raad, waar regeringsleiders de EU-koers bepalen. Eén land kan het akkoord dus blokkeren. Beginposities zijn bewust maximaal. Geen enkele hoofdstad legt als eerste haar echte compromis op tafel.

De onderhandelingen zullen maanden duren, waarschijnlijk tot ver in 2027. Als regeringen geen akkoord bereiken voordat het huidige MFK afloopt, vallen de uitgaven terug op de plafonds van het laatste jaar en komen er geen nieuwe programma's. Investeringen in defensie en uitbreiding zouden dan juist bevriezen op het moment dat Europa zegt meer nodig te hebben.

De Europese Rekenkamer erkende dat het herontwerp van de Commissie de goede kant op beweegt, maar wees erop dat belangrijke kwesties open blijven. Het gaat onder meer om kortingen, eigen middelen (nieuwe EU-inkomsten zoals koolstofgrensheffingen of financiëletransactietaksen) en de rentelasten op eerdere coronaleningen (ECA). Geen enkel openbaar document laat zien hoe uitbreiding, defensie en traditionele uitgaven binnen één plafond passen.

Europa heeft defensie en uitbreiding tot strategische prioriteiten verklaard. De begroting financiert geen van beide op de schaal die daarvoor nodig is. Dat gat dichten betekent snijden in landbouwsubsidies en regionale overdrachten. Voor een regering met verkiezingen in zicht is dat zelden de eerste vrijwillige stap.