Trump-gezant Jeff Landry zoekt Groenlandse bases terwijl Deense politieke crisis verdiept

Jeff Landry, Donald Trumps speciale gezant voor Groenland, arriveerde op 18 mei in Nuuk voor de Future Greenland-conferentie. Hij kwam naar een eiland waar de VS al 92,5% zeggenschap hebben over de grootste vindplaats van zeldzame aardmetalen buiten China, drie nieuwe militaire bases als soeverein Amerikaans grondgebied hebben voorgesteld en onderhandelen met een partner wiens constitutionele hoeder, Denemarken, al acht weken geen functionerende regering heeft.

De overname via twee sporen

Washington werkt in Groenland langs twee lijnen tegelijk: grondstoffen en militaire aanwezigheid. Beide maken gebruik van dezelfde bestuurlijke opening.

Het grondstoffenspoor kwam eerst. Critical Metals Corp., een Amerikaans beursgenoteerd bedrijf met financiering van de Export-Import Bank van maximaal 120 miljoen dollar, kreeg op 5 mei goedkeuring van de Groenlandse regering om zijn greep op de Tanbreez-vindplaats van zware zeldzame aardmetalen te versterken. Die locatie heeft een van de slechts twee actieve mijnbouwvergunningen op het eiland, naast meer dan 140 exploratievergunningen. De vergunning loopt tot 2050. De eerste productie staat gepland voor het vierde kwartaal van 2028; de afname is al toegezegd aan Amerikaanse defensiebedrijven.

Het militaire spoor loopt enkele weken achter. Generaal Gregory Guillot van US Northern Command maakte het plan voor drie bases in maart bekend tijdens een hoorzitting in de Senaat. Twee locaties, Narsarsuaq en Kangerlussuaq, beide voormalige Amerikaanse vliegvelden, zijn al fysiek geïnspecteerd door ambassademedewerkers. De aanduiding als "soeverein grondgebied" zou breken met het Amerikaans-Deense defensieverdrag uit 1951: op met Europa verbonden grondgebied zouden Amerikaanse rechtsenclaves ontstaan.

Beide sporen profiteren van het uitstel van de Groenlandse wet voor toetsing van buitenlandse investeringen. Die wet had de autoriteiten de mogelijkheid gegeven om buitenlandse overnames in strategische sectoren te blokkeren. Het voorstel werd van de parlementaire voorjaarsagenda gehaald en doorgeschoven naar het najaar van 2026. Tussen april en mei gingen drie grote grondstoffengoedkeuringen ongehinderd door.

De lege stoel van Kopenhagen

Denemarken kan nauwelijks reageren, omdat er niemand is met een vol mandaat om te reageren. Het land zit sinds de verkiezingen van 24 maart zonder regering, de langste formatiecrisis sinds 1945. De coalitiegesprekken werden op 17 mei gepauzeerd, precies een dag voor Landry's aankomst.

De Groenlandse premier Jens-Frederik Nielsen benoemde die kwetsbaarheid op 12 mei zelf: buitenlands en defensiebeleid "gaat over het Koninkrijk Denemarken, dus over Groenland en Denemarken samen", en hij wil snel een Deense regering. Lokale media melden dat Deense vertegenwoordigers niet worden verwacht op de Future Greenland-conferentie. Landry spreekt dus met Groenland zonder Deense ministers aan tafel.

Europa beweegt, maar traag

Een Europese reactie is er wel, alleen loopt die op een ander tempo. De NAVO begon in februari met Arctic Sentry, een surveillancemissie die geallieerde patrouilles in één kader samenbrengt, met Duitse Eurofighters en uitgebreidere Noordse inzet. Frankrijk opende een consulaat in Nuuk en stuurde een staatssecretaris voor handel naar dezelfde conferentie als Landry, naast een overeenkomst over geologische kartering met het BRGM, de Franse geologische dienst. De Noordse Raad, het gezamenlijke parlementaire orgaan voor Noordse samenwerking, stemt Arctisch beleid af met een voorgestelde Canada-Noordse coalitie.

Geen van deze stappen haalt het tempo van Washington. De Europese Critical Raw Materials Act mikt op 10% binnenlandse winning in 2030, maar de vroegste Europese productie van zeldzame aardmetalen wordt pas eind 2031 in Noorwegen verwacht. De VS hebben intussen contracten, financiering en een mijnbouwvergunning.

Nielsens smalle speelruimte

De Groenlandse premier heeft duidelijke rode lijnen getrokken: geen afstand van grondgebied, democratische controle over elke overeenkomst en een einde aan dreigementen (BT, Nordjyske). Tegelijk houdt hij de deur open voor meer NAVO-verantwoordelijkheid en bredere zakelijke samenwerking.

Een demissionaire Deense premier kan geen bindende afspraken sluiten. De grondstoffendeals zijn echter al rond, en de militaire werkgroep komt toch bijeen. Als Denemarken op 21 mei opnieuw geen regering heeft, wordt de opening groter. Washington werkt in weken. Europa reageert in jaren.