Trump legt Europa's commandoprobleem bloot

Donald Trump was ongewoon direct: hij zei dat hij een niet bij naam genoemd NAVO-land had verteld dat de Verenigde Staten het niet tegen Rusland zouden beschermen als het zijn uitgavenbeloften niet nakwam, en dat hij Moskou zou aanmoedigen om te doen “whatever the hell they want” (AP). Juridisch verdwijnt de wederzijdse verdedigingsclausule van de NAVO niet van de ene op de andere dag. Militair zit het risico elders: Europa houdt de clausule, maar verliest vertrouwen in de Amerikaanse machine die erachter zit.

Voor Finland en Zweden, de nieuwste NAVO-leden, raakt die twijfel aan de kern van hun toetreding. Trumps uitspraak hoefde niet op elke Europese voorpagina te staan om effect te hebben. Duitsland en Polen plannen immers al rond hetzelfde probleem: zij koppelen meer van hun defensie aan Amerikaanse systemen, omdat Europa die voorlopig niet kan vervangen.

Artikel 5, de wederzijdse verdedigingsclausule van de NAVO, verplicht Washington niet automatisch tot oorlog. Het verdrag zegt dat elke bondgenoot de actie onderneemt die hij “noodzakelijk acht”, inclusief gewapend optreden; de eigen NAVO-uitleg gebruikt dezelfde discretionaire formulering (Washington Treaty, NATO Article 5 explainer).

Een Amerikaanse president kan de afschrikking verzwakken zonder de NAVO te verlaten. Zodra bondgenoten twijfelen of Washington in de eerste uren van een crisis inlichtingen, luchtverdediging, transportvliegtuigen, commandosteun of nucleaire rugdekking vrijgeeft, verandert Moskou’s rekensom al voordat er een schot is gelost.

Het tekort zit niet bij de infanterie

Europa heeft niet in de eerste plaats een soldatenprobleem. De raming van Bruegel over de verdediging van Europa zonder de Verenigde Staten wijst naar moeilijker tekorten: nucleaire afschrikking, commandosystemen, lucht- en raketverdediging, en het transportnetwerk dat troepen verplaatst voordat een front bezwijkt. Kiel komt tot dezelfde conclusie: vervanging vraagt niet alleen extra gevechtseenheden, maar ook de vliegtuigen, logistiek en commandosystemen waarmee die eenheden kunnen vechten (Bruegel, Kiel).

Dat zijn geen prestigeaankopen. Inlichtingen- en surveillancesystemen vertellen commandanten wat er gebeurt. Tankvliegtuigen houden gevechtsvliegtuigen in de lucht. Transportvliegtuigen en spoorcorridors brengen troepen naar de plek waar zij nodig zijn. Commandosystemen bepalen wie handelt voordat het venster sluit.

Duitsland laat die afhankelijkheid concreet zien. Het Amerikaanse European Command zit in Stuttgart, terwijl het Allied Air Command van de NAVO vanuit Ramstein opereert. Duits grondgebied vormt daarmee een deel van de commandostructuur die Europa bij elke crisis aan de oostflank nodig heeft (EUCOM, Allied Air Command). Met de aankoop van F-35’s verbindt Berlijn zich bovendien aan een door de VS beheerde keten van software, training, reserveonderdelen en missieplanning, blijkt uit de DSCA-melding. Dat is nuttige verzekering. Autonomie is het niet.

Polen kiest vanaf de kwetsbare flank voor een vergelijkbare indekking. Warschau wil meer nationale vuurkracht en meer Europese capaciteit, maar koopt tegelijk F-35’s en een Amerikaans commandosysteem voor luchtverdediging dat sensoren, lanceerinstallaties en commandanten met elkaar verbindt (DSCA F-35, DSCA IBCS). Dat is geen naïeve afhankelijkheid. Het maakt Amerikaanse terugtrekking juist lastiger, omdat de Poolse verdediging moeilijker los te knippen valt van Amerikaanse platforms, planning en aanwezigheid.

Leningen kopen materieel, geen bevelvoering

De EU zet inmiddels geld achter die indekking. SAFE, het defensieleningeninstrument van de Unie, stelt 150 miljard euro beschikbaar voor defensie-investeringen en is door de Raad aangenomen als middel voor gezamenlijke aanschaf en industriële capaciteitsopbouw (Council). In de Readiness 2030-agenda noemt de Commissie lucht- en raketverdediging, drones, militaire mobiliteit en ondersteunende systemen als urgente gaten (Commission).

Leningen kopen materieel sneller dan zij bemanningen, doctrine, commandogewoonten of politieke toestemming voor geweld kunnen creëren. Een Europese luchtverdedigingsbatterij doet weinig zolang regeringsleiders niet hebben vastgelegd wie het vuurbevel mag geven, wie doeldata deelt en wie het escalatierisico draagt zodra de eerste raketten vliegen.

Het White Paper van de Commissie duwt richting gezamenlijke inkoop en industriële schaal. Het schept geen NAVO-commandoketen en ook geen vervangende nucleaire paraplu. In het Strategic Concept van de NAVO blijven de Amerikaanse strategische kernwapens centraal staan in de hoogste veiligheidsgarantie van het bondgenootschap.

Frankrijk kan, zoals Macron deed aan de Sorbonne, betogen dat Europa meer van zijn eigen veiligheid moet dragen. Toch blijft de Franse nucleaire afschrikking nationaal aangestuurd, ook wanneer Parijs in zijn doctrine zegt dat Franse vitale belangen een Europese dimensie hebben.

Daarmee zit Europa met een harde asymmetrie. Druk uit Washington kan begrotingen, leningen en aanbestedingen losmaken. Diezelfde druk kan de afschrikking ook sneller uithollen dan Europa kan vervangen wat de Verenigde Staten leveren.

Artikel 5 bestaat nog steeds. Het open dossier is welke Amerikaanse functies Europa kan vervangen, wanneer, onder welk commando, met wiens geld en met welke bevoegdheid om ze te gebruiken. Zolang regeringen daar geen publiek antwoord op geven, klinkt elke nieuwe Trump-dreiging in sommige hoofdsteden als ruis en in de landen dicht bij Rusland als een gereedheidsprobleem.