Trump zet Spaanse handel onder druk

Donald Trump noemde Spanje tijdens de NAVO-top in Ankara een "verschrikkelijke partner" en gaf minister van Financiën Scott Bessent vervolgens opdracht de handel met Madrid terug te schroeven (CNBC). Daarmee schoof hij twee dossiers in elkaar die bondgenoten tot nu toe uit elkaar hielden: militaire lastenverdeling en commerciële vergelding. Alleen zit er een probleem in Trumps dreigement. Spanje gaat niet over zijn eigen handelsbeleid. Dat doet de EU. Een ruzie over NAVO-uitgaven is zo een test geworden voor de vraag of Europa een lidstaat beschermt tegen de druk van zijn eigen veiligheidsgarant.

Een politieke belofte zonder juridische tanden

De uitgavendoelen van de NAVO klinken bindend. Dat zijn ze niet. Het Noord-Atlantisch Verdrag verplicht bondgenoten hun defensiecapaciteit op peil te houden, maar noemt geen percentage van het bbp. De 2%-norm kwam voort uit de NAVO-top in Wales in 2014, als richtsnoer voor planning. Het nieuwe doel van 5%, grofweg verdeeld in 3,5% voor kernverdediging en 1,5% voor weerbaarheid, kwam onder druk van de top tot stand. Secretaris-generaal Mark Rutte eiste daarbij "geloofwaardige nationale plannen" (The Guardian).

Spanje stelt dat het zijn toegewezen NAVO-capaciteiten kan leveren met ongeveer 2,1% van het bbp (Tagesschau). Trump noemt dat meeliften. Geen van beide kanten kan zijn gelijk hard maken: de NAVO publiceert immers geen transparante checklist waaruit blijkt wat elke bondgenoot levert en wat hij verschuldigd is.

Alleen de EU kan handelsbeleid voeren

Hier wordt de kwestie Europees. Volgens het EU-verdragsrecht is handelsbeleid een exclusieve bevoegdheid van de Unie, niet van afzonderlijke regeringen (EUR-Lex, art. 3 VWEU). Spanje kan dus geen bilaterale deal met Washington sluiten, en Washington kan Spanje niet afzonderlijk straffen zonder de hele Europese douane-unie te raken: de gezamenlijke buitengrens waarlangs alle 27 lidstaten handel drijven. Na Trumps opdracht om de handel stil te leggen, ging die handel gewoon door.

Oost-Europese bondgenoten bekijken de dreiging door hun eigen kwetsbaarheid. Polen, dat voor 2026 4,68% van het bbp aan defensie voorziet, vond Trumps frustratie begrijpelijk, maar sprak tegelijk van een crisis binnen het bondgenootschap. De Litouwse president Nausėda steunde de druk om meer uit te geven, maar hield vol dat artikel 5, de wederzijdse verdedigingsbelofte van de NAVO, onvoorwaardelijk moet blijven. Voor Warschau en Vilnius zijn hogere defensie-uitgaven noodzakelijk. Het gevaar zit in het voorwaardelijk maken van Amerikaanse bescherming.

De Deense premier Frederiksen verbond de Spaanse kwestie met Trumps hernieuwde druk rond Groenland en verklaarde dat Denemarken zijn grondgebied zou verdedigen. Twee doelwitten, één redenering: schik je, of ondervind gevolgen buiten het defensiedomein.

Europa's onbeproefde schild

De EU heeft juist voor dit soort druk een instrument gebouwd. Verordening 2023/2675, het anti-dwanginstrument, geeft de Europese Commissie de mogelijkheid te onderzoeken of een niet-EU-land handelsdreigingen inzet om beleidskeuzes van een lidstaat af te dwingen. Als dwang wordt vastgesteld, stelt de Commissie tegenmaatregelen voor en moet de Raad, waarin de regeringen van de lidstaten stemmen, die goedkeuren. Frankrijk en de Commissie zeiden allebei dat Brussel Spanje zou verdedigen (Le Figaro).

Het instrument is nog nooit geactiveerd. Niet tegen China. Tegen niemand. Het inzetten tegen Europa's grootste veiligheidspartner zou wel een stap van een andere orde zijn.

Trumps handelsdreiging wordt mogelijk nooit duurzaam beleid. Toch heeft zij de rekensom in elke Europese hoofdstad al veranderd: wat kost het om Washington tegen te spreken? Het Europese defensietekort is reëel, en Oost-Europese bondgenoten hebben gelijk dat capaciteit zwaarder weegt dan topverklaringen. Maar Trump heeft het Europese autonomiekamp ook een concreet argument gegeven. Als de bondgenoot die Europa's veiligheid garandeert handel kan inzetten als wapen bij een begrotingsruzie, schrijft het pleidooi voor minder afhankelijkheid zich bijna vanzelf. Commissievoorzitter Von der Leyen en de regeringen die het anti-dwangschild hebben opgetuigd, staan nu voor precies de vraag waarvoor zij het hebben ontworpen.