Trump weegt Turkse F-35-terugkeer

De F-35 is meer dan een stealthjager. Het toestel is ook een van Washingtons scherpste diplomatieke instrumenten. Op de NAVO-top zei Donald Trump dat hij nog niet heeft besloten of Turkije opnieuw toegang krijgt tot het toestel (USA Today, The Hill). Die onduidelijkheid is geen bijzaak. Omdat Washington bepaalt wie tot het programma wordt toegelaten, beslist de VS ook welke bondgenoten toegang krijgen tot de gevoeligste militaire technologie binnen het bondgenootschap.

Erdogan waarschuwde Mitsotakis dat hij niet "dezelfde fout als Netanyahu" moest maken door zich tegen Turkse toegang te verzetten. Mitsotakis zei dat Griekenland Washington niet voorschrijft aan wie het wapens mag verkopen, maar noemde de officiële Turkse oorlogsdreiging bij een Griekse uitbreiding van de territoriale wateren in de Egeïsche Zee tot 12 zeemijl "een anachronisme" (Euronews Greece). Beiden spraken uiteindelijk voor hetzelfde publiek: Washington beslist.

Hoe het slot werkt

Griekenland zit binnen het programma. De US Defense Security Cooperation Agency, de Pentagon-afdeling die buitenlandse wapenverkopen beheert, informeerde het Congres in januari 2024 over een mogelijke verkoop van maximaal 40 F-35A-toestellen aan Athene (DSCA). Zes maanden later tekende Griekenland de acceptatiebrief (Lockheed Martin).

Turkije staat buiten. In 2019 zette het Pentagon Ankara uit het programma nadat Turkije het Russische S-400-luchtverdedigingssysteem had afgenomen. De redenering was ongewoon direct: de F-35 "kan niet samengaan met een Russisch inlichtingenplatform" dat zou kunnen leren hoe het de stealthsignatuur van het toestel detecteert (Pentagon). Daarna legde Washington sancties op aan de Turkse defensie-inkoopdienst onder CAATSA, de Amerikaanse wet die grote transacties met de Russische defensiesector bestraft (State Department).

Trump kan Erdogan wel vriendelijk tegemoet treden, maar CAATSA is wetgeving, geen presidentiële voorkeur. 18 Congresleden hebben zich publiekelijk tegen Turkse herintreding uitgesproken, en er ligt een resolutie in het Congres om aanverwante overdrachten te blokkeren (Protothema, RIK). Een draai vereist dus ofwel aantoonbare verwijdering van de S-400, ofwel een wettelijke omweg die geen enkele regering tot nu toe heeft geprobeerd.

Waarom Europese hoofdsteden verdeeld zijn

Griekenland en Israël zien Turkse F-35's als een directe aantasting van het militaire evenwicht. Turkije handhaaft immers nog altijd zijn formele oorlogsdreiging in de Egeïsche Zee. Volgens Athene ondergraaft het programma zichzelf als een staat met zo'n dreiging hetzelfde stealthtoestel krijgt als Griekenland. Netanyahu voerde de druk apart op en waarschuwde Trump dat Turkse F-35's het regionale machtsevenwicht zouden verschuiven (n-tv, ZEIT).

Roemenië kijkt anders naar Turkije, via de Zwarte Zee. Boekarest werkt met Ankara en Sofia samen aan mijnenbestrijding en bescherming van kritieke infrastructuur (Digi24). Voor Roemenië betekent een sterker in het Westen verankerd Turkije een bruikbaarder partner tegenover Rusland.

Italië en Spanje maken elke nette Europese solidariteitslijn nog ingewikkelder. Leonardo beheert de F-35-assemblagefabriek in Cameri en begon in juni 2025 een joint venture met het Turkse Baykar voor onbemande systemen (Leonardo, Leonardo-Baykar). Die contracten geven Rome reden om Ankara dichtbij te houden. Spanje wil Turkse Hurjet-trainingsvliegtuigen kopen (Euronews Spain). Europa's eigen antwoord op de vijfde generatie gevechtsvliegtuigen, FCAS, het Frans-Duits-Spaanse toekomstige luchtgevechtssysteem, zit intussen vast in industriële conflicten (El País). Zolang FCAS niet levert, blijven Europese hoofdsteden afhankelijk van Amerikaanse toestellen en Turkse partnerschappen om gaten te vullen.

Wie de sleutel heeft

Tussen Turkije en de F-35 staan twee poorten. Het Witte Huis moet verklaren dat het S-400-probleem is opgelost. Het Congres kan elke verkoop blokkeren of vertragen. Trump beheert de eerste poort, maar de echte vraag is of Turkijes ligging en militaire gewicht zwaar genoeg wegen om Amerikaanse exportcontrolewetgeving opzij te duwen. Athene, Jeruzalem en 18 Congresleden rekenen erop van niet. Ankara en delen van de oostflank van de NAVO rekenen erop van wel. Zolang de S-400 fysiek op Turkse bodem staat, blijft het slot dicht.