Turkije wil president Erdogan greep geven op betwiste wateren in de Middellandse Zee

Van de Egeïsche eilanden vlak voor de Anatolische kust tot de gasvelden ten zuiden van Cyprus: Turkije wil de juridische kaart van het oostelijke Middellandse Zeegebied herschrijven. De AKP presenteerde op 12 mei aan de Universiteit van Ankara de "Wet op maritieme jurisdictiezones", waarmee de Blauwe-Vaderlanddoctrine voor het eerst in wetgeving wordt vastgelegd. President Erdogan zou daarmee de bevoegdheid krijgen om exclusieve Turkse controle uit te roepen over wateren die Griekenland en Cyprus als hun eigen zeegebied beschouwen (Al-Monitor, Turkiye Today). De timing is geen toeval: Ankara organiseert op 7 en 8 juli de NAVO-top, en het wetsvoorstel wordt enkele weken daarvoor in het parlement verwacht.

Een binnenlandse wet met werking over de grens

Turkije heeft UNCLOS, het VN-Zeerechtverdrag, nooit ondertekend. Daarmee ontwijkt Ankara de verdragsverplichtingen die voor veel andere kuststaten wel het vertrekpunt zijn. In plaats daarvan creëert het wetsvoorstel een binnenlandse juridische knop voor handhaving. Turkse instanties zouden schepen mogen tegenhouden, in beslag nemen of uitzetten wanneer die opereren in gebieden die Ankara eenzijdig claimt. De Griekse minister van Buitenlandse Zaken Gerapetritis waarschuwde op 15 mei dat het wettelijk vastleggen van deze claims "de ontspanning in de Egeïsche Zee zal veroordelen" (iefimerida.gr). Athene stuurde in maart al een formele brief aan de VN waarin het stelt dat alle Griekse eilanden, ongeacht hun omvang, volgens internationaal gewoonterecht volledige maritieme zones genereren (Capital.gr).

Buiten Turkije heeft de wet internationaalrechtelijk geen kracht. Dat hoeft voor Ankara ook niet. Door een presidentieel decreetmechanisme te maken, verandert Turkije maritieme provocaties in formele handhavingsacties van de staat. Daarmee verschuift het conflict van militair en diplomatiek duw- en trekwerk naar vastgelegde nationale wetgeving.

Drie Europese machten, drie berekeningen

De Europese reactie laat vooral zien hoe groot de kloof is tussen Frankrijk, Duitsland en Italië.

Frankrijk kiest voor militaire signalen. Macron bezocht het vliegdekschip Charles de Gaulle bij Kreta, nadat hij op 25 april in Athene had verklaard dat Frankrijk Griekenland zou steunen "wat er ook gebeurt" (Élysée). Een Status of Forces Agreement met Cyprus, verwacht in juni, moet de Franse militaire aanwezigheid op het eiland formaliseren. Zuid-Cyprus wordt daarmee een vooruitgeschoven platform voor Europese machtsprojectie (Observatoire Turquie).

Duitsland probeert beide kanten open te houden. De regering-Merz onderzoekt Turkse langeafstandsraketten als vervanging voor de Tomahawk, met mogelijk al een besluit tijdens de NAVO-top in Ankara zelf (Klamm.de). Berlijn wil de aankoop bewust bilateraal financieren, niet via SAFE, het nieuwe gezamenlijke Europese fonds voor defensieaankopen. Griekenland en Cyprus zouden zo'n EU-deal immers blokkeren (RegionalHeute). De Konrad Adenauer Stiftung noemt dit een "strategische gok": Duitsland kiest Turkije als zuidelijk NAVO-anker boven solidariteit met EU-lidstaten (KAS).

Italië houdt zich stil. Rome heeft een dronedeal gesloten met Baykar, verdiept de maritiem-industriële samenwerking met Ankara en mikt op € 40 miljard aan bilaterale handel in 2030 (Formiche). Vanuit Palazzo Chigi is geen publieke kritiek gekomen op de Blauwe-Vaderlandwet.

De NAVO-val

De Amerikaanse troepenterugtrekking uit Europa, waaronder 5.000 militairen uit Duitsland en een geschrapte brigaderotatie naar Polen, versterkt de Turkse positie concreet (LA Times, Euronews). NAVO-secretaris-generaal Rutte bezocht in april het Turkse defensiecomplex ASELSAN, noemde de militair-industriële vooruitgang daar een "revolutie" en weigert publiekelijk commentaar te geven op het conflict tussen Griekenland en Turkije (NATO, NATO transcript).

Turkije heeft vaker laten zien dat het NAVO-regels kan gebruiken om concessies af te dwingen. Het zette zijn veto over het Zweedse lidmaatschap in om F-16-deals binnen te halen. Het incasseerde Amerikaanse sancties na de aankoop van het S-400-systeem zonder het bondgenootschap te verlaten. Nu legt Ankara maritieme claims tegen twee EU-lidstaten vast in wetgeving, terwijl het de top organiseert waarvoor hun medewerking nodig is. Elke provocatie test of de consensusregel van de NAVO, waarbij één lid besluiten kan blokkeren, Turkije beperkt of juist meer hefboom geeft.

Wat nog openligt

Het wetsvoorstel ligt nog niet in het Turkse parlement. Of het vóór of na de top wordt aangenomen, bepaalt of bondgenoten worden geconfronteerd met een voldongen feit of met een onderhandelingskaart. De scherpste EU-instrumenten, sancties, vereisen unanimiteit in de Raad en blijven geblokkeerd door dezelfde lidstaten die hun defensiebanden met Ankara verdiepen. De Cypriotische gasvelden Kronos, Aphrodite en Glaucus lopen inmiddels risico op investeringsvertraging, omdat de juridische onzekerheid zich opstapelt (Politis). De drie grootste Europese machten hebben elk hun eigen prijs om weg te kijken. De Turkse gok is dat zij het niet eens worden over de prijs van tegenspel.