Turkije wil toegang tot EU-defensiefonds

EU-buitenlandchef Kaja Kallas vloog op 30 juni met hoge ambtenaren voor uitbreiding en migratie naar Ankara voor overleg met de Turkse minister van Buitenlandse Zaken Hakan Fidan. Op tafel lagen handel, migratie, visa en veiligheid. In dezelfde week stelde VN-gezant María Ángela Holguín haar Brusselse overleg over Cyprus uit tot na de NAVO-top. Dat zijn geen losse dossiers. Turkije gebruikt zijn terugkeer naar gesprekken over een regeling voor Cyprus als hefboom in een bredere onderhandeling met de EU. De lidstaten zijn het er alleen niet over eens hoeveel ruimte Ankara daarmee moet krijgen.

Ankara's wensenlijst

Turkije heeft verschillende eisen samengebracht in één onderhandelingspakket. Volgens diplomatieke bronnen drong Fidan aan op het schrappen van beperkende maatregelen uit 2019, sancties die verband houden met Turkse proefboringen in betwiste wateren bij Cyprus. Ook vroeg hij om een formele EU-Turkije Partnerschapsraad, onderhandelingen over modernisering van de douane-unie en visumliberalisering (Hurriyet Daily News). In de gezamenlijke verklaring bevestigden beide partijen gesprekken over modernisering van de douane-unie, de visumdialoog, grensbeheer, energie en nieuwe besprekingen op hoog niveau voor het einde van het jaar (MFA Türkiye).

President Erdoğan voegde daar de gevoeligste eis aan toe: deelname van Turkije aan Europese defensie-initiatieven, waaronder SAFE, het nieuwe EU-instrument van € 150 miljard voor defensie-uitgaven (Marine & Océans/AFP, Council). Toegang tot door de EU gesteunde defensiefinanciering is het lastigste punt. Europees geld zou dan terechtkomen bij de defensie-industrie van een land dat geen EU-lid is. Bovendien kan iedere afzonderlijke EU-regering dit in de Raad blokkeren, omdat defensiebesluiten unanimiteit vereisen.

Niet elk onderdeel zit met hetzelfde slot dicht. Voor modernisering van de douane-unie is een onderhandelingsmandaat van de Raad nodig; de Commissie stelde dat al in 2016 voor, maar de Raad heeft het nooit aangenomen (EU trade policy). Visumvrij reizen hangt af van voorwaarden waaraan Turkije al jaren moet voldoen (Commission). Technische dialogen over migratie of handel kunnen daarentegen met relatief weinig wrijving worden hervat.

Wie kan wat blokkeren

Cyprus en Griekenland willen dat elk EU-Turkijedossier afhankelijk blijft van voortgang op Cyprus. De Cypriotische president Nikos Christodoulides en voorzitter van de Europese Raad António Costa waren het erover eens dat EU-Turkijerelaties niet los kunnen worden gezien van de Cypruskwestie (Cyprus Mail). De Griekse onderminister van Buitenlandse Zaken Tasos Chatzivasileiou trok de rode lijn: geen toegang tot EU-defensiegeld voor een land dat een casus belli handhaaft tegen een EU-lidstaat, een permanente oorlogsdreiging over Griekse territoriale wateren, en een deel van diens grondgebied bezet (Proto Thema). Premier Mitsotakis benadrukte de "absolute coördinatie" tussen Athene en Nicosia (Newsit).

Die hefboom bestaat, maar hij werkt niet overal even sterk. Bij de douane-unie en toegang tot defensiefinanciering kunnen Athene en Nicosia besluiten in de Raad tegenhouden. Bij visumafhandeling, handelsdialogen en migratiesamenwerking kunnen zij niet elk kanaal afsluiten.

Juist in die ruimte bewegen andere hoofdsteden. Voorafgaand aan het bezoek aan Ankara noemde Kallas Turkije "een sleutelpartner op het gebied van veiligheid, migratie en energie" (Euronews). De Italiaanse premier Giorgia Meloni sprak voor de NAVO-top met Erdoğan over migratie en Libië. Volgens Italiaanse berichtgeving geeft Rome de voorkeur aan flexibele afspraken boven harde termijnen die aan Cyprus zijn gekoppeld (Il Tempo). Bulgarije heeft Ankara eveneens nodig. Sinds januari 2025 is de grens met Turkije immers een volledige externe landgrens van Schengen, waardoor samenwerking over migratie en transit zwaarder weegt (Council).

Deze regeringen steunen Ankara's positie over Cyprus niet. Maar zij hebben Turkije wel nodig voor migratie, energie of transport. Daarom verzetten zij zich ertegen dat elk EU-Turkijedossier moet wachten op een doorbraak over Cyprus.

Voor de VN-bijeenkomst

Een voorgestelde zomerbijeenkomst onder VN-vlag moet de twee Cypriotische leiders samenbrengen met Griekenland, Turkije en het Verenigd Koninkrijk. Doel is te testen of formele onderhandelingen opnieuw kunnen beginnen. De vorige poging, in Crans-Montana in 2017, liep stuk (UN report S/2017/814, Cyprus Mail). De kern van het conflict is niet verschoven. Grieks-Cyprioten houden vast aan een bizonale, bicommunautaire federatie. Turkije en de Turks-Cypriotische zijde sturen aan op soevereine gelijkheid of een tweestatenmodel. Holguíns uitgestelde overleg in Brussel, naar verwachting half juli, moet de voorbereiding daarvoor leveren.

De Europese Raad, waar regeringsleiders de richting van de EU bepalen, gebruikt de formule dat EU-Turkijerelaties "geleidelijk, evenredig en omkeerbaar" vooruit moeten gaan, met de voortgang op Cyprus in beeld (European Council). Die formulering is bedoeld om beide kampen bij elkaar te houden. Tot nu toe lukt het de EU om Cyprus op papier in de vergelijking te houden. In de praktijk zijn alleen sommige onderdelen van de relatie echt te blokkeren. Turkije gokt op de onderdelen waarvoor dat niet geldt.