Cyprus blokkeert Turkse EU-deals

Maria Angela Holguin Cuellar, voormalig minister van Buitenlandse Zaken van Colombia en nu VN-gezant, pendelt al maanden tussen Nicosia, Ankara, Athene en New York. Haar opdracht klinkt beperkt: de twee kanten van Cyprus laten instemmen met een vorm voor nieuwe gesprekken. Een oplossing ligt niet in zicht. Toch is haar diplomatieke rondgang een test geworden voor de vraag wie de voorwaarden bepaalt van Europa's relatie met Turkije, omdat enkele van Ankara's belangrijkste Europese wensen politiek verbonden blijven aan vooruitgang op het eiland (European Council, Yeni Safak).

In Athene en Nicosia gaat de zorg vooral over de volgorde. Europa heeft Turkije nodig voor de NAVO, migratiebeheer en regionale stabiliteit. De vrees is dat grotere hoofdsteden Ankara eerst handels- en defensieconcessies geven, waarna Griekenland en Cyprus onder druk komen te staan om de daaropvolgende regeling maar te accepteren. Het proces van Holguin moet dat voorkomen, door een geloofwaardig VN-spoor open te houden waarmee Cyprus kan volhouden dat de beloningen moeten wachten.

Turkije's EU-prijzen lopen nog steeds via Cyprus

De EU heeft die koppeling zelf vastgelegd. Conclusies van de Europese Raad uit 2020 en 2024 verbinden elke verbetering van de relatie met Turkije aan de-escalatie in het oostelijke Middellandse Zeegebied en constructieve betrokkenheid bij Cyprus (European Council). Twee dossiers laten zien hoe dat werkt. Modernisering van de douane-unie vraagt om instemming van de lidstaten in de Raad, waar EU-regeringen stemmen, en Cyprus kan de politieke prijs van zo'n mandaat verhogen. Visumvrij reizen voor Turkse burgers loopt via een toetsingstraject onder leiding van de Europese Commissie, maar ook daar blijft politieke wil in de Raad van belang (Commission Turkey report).

Juridisch kan Cyprus niet elk Turkije-dossier blokkeren. Als EU-lidstaat kan het wel elk dossier politiek duur maken. Griekenland steunt die lijn. De Cypriotische minister van Buitenlandse Zaken Constantinos Kombos heeft gezegd dat visumliberalisering, modernisering van de douane-unie en de bredere relatie gekoppeld moeten blijven aan Turkije's verplichtingen op het eiland (ProtoThema).

Niet elke hoofdstad ziet dit als een harde voorwaarde. Verschillende grotere regeringen willen ruimte houden om met Turkije te werken aan handel, migratie en veiligheid, zonder te wachten op de uitkomst van Holguins missie. Frankrijk wil de conditionaliteit overeind houden, maar dekt zich tegelijk in via bilaterale defensiebanden met Cyprus zelf. Parijs sloot samenwerkingsovereenkomsten die naar verluidt ongeveer € 800 miljoen waard zijn en verband houden met SAFE, de nieuwe EU-leningfaciliteit voor defensieprojecten in lidstaten (Cyprus Mail, European Commission). Formeel steunen deze regeringen Cyprus. Ze willen alleen niet dat Cyprus elk Turkije-dossier bevriest.

Het eiland als drukmiddel en bezit

Daar wordt de tegenstelling scherper. Cyprus is tegelijk een onopgelost conflict dat EU-Turkije-integratie blokkeert en een militaire schakel waarin de EU actief investeert. Nicosia tekende een SAFE-leningsovereenkomst van € 1,18 miljard en positioneert zich daarmee als achterbasis voor crisisrespons en defensie-industriële samenwerking (CNA). Europees defensiegeld maakt Cyprus nuttiger voor de Europese veiligheid. Daardoor wordt het moeilijker om Nicosia te passeren, maar krijgen andere hoofdsteden óók een reden om de kanalen met Turkije open te houden voor dezelfde strategische doelen.

De Turkse weigering om de Republiek Cyprus te erkennen werkt inmiddels door tot gewone internationale fora. De EU berispte Ankara onlangs omdat Cyprus was uitgesloten van de voorbereidingen op de COP31-klimaattop (Reuters via Straits Times). Toch zijn dezelfde hoofdsteden die Cyprus daar verdedigen terughoudend om het eiland defensiesamenwerking met een noodzakelijke NAVO-bondgenoot te laten blokkeren.

Inhoudelijk ligt de grootste kloof bij de Turkse positie. De Turkse minister van Buitenlandse Zaken zei tegen Holguin dat Ankara een tweestatenoplossing steunt en erkenning eist van de soevereine gelijkheid van de Turks-Cyprioten. Dat staat ver af van het al jaren geldende VN-kader voor een federale regeling (Yeni Safak). Berichten over mogelijke onderdelen van een compromis, zoals een "losse federatie", gebiedsteruggave en directe handel voor Turks-Cyprioten, hebben geen officiële steun van welke partij dan ook en moeten voorlopig worden gelezen als proefballonnen (Kibris Postasi).

Cypriotische functionarissen zeggen dat Holguin met VN-secretaris-generaal Guterres blijft werken aan een "5+1"-bijeenkomst: de twee Cypriotische partijen, Griekenland, Turkije en het Verenigd Koninkrijk, plus de VN. Die zou mogelijk eind juli of begin augustus plaatsvinden (Philenews, UN). Holguin kan die tafel bijeenroepen. Zij kan de grotere Europese hoofdsteden niet dwingen om vooruitgang op Cyprus te behandelen als de prijs voor zakendoen met Turkije.