Turkse gaspijplijn passeert Cyprus

Op 10 juli tekenden Turkije en de autoriteiten in Noord-Cyprus, die alleen door Ankara worden erkend en niet door enig ander VN-lid of door de EU, een akkoord over een gaspijpleiding onder zee tussen het Turkse vasteland en het bezette noorden van het eiland (Cyprus Mail, Deutschlandfunk). Vier dagen later riepen de EU-ministers van Buitenlandse Zaken Turkije op de soevereiniteit van een lidstaat te respecteren. Tussen dat technische project en die politieke verklaring zit de vraag die de geloofwaardigheid van de EU in het oostelijke Middellandse Zeegebied bepaalt: kan de Unie haar woorden gevolgen geven als het land dat haar uitdaagt tegelijk een partner is die zij nodig heeft?

Infrastructuur als politiek feit

Op korte termijn is het doel overzichtelijk: goedkopere elektriciteit voor Noord-Cyprus, met oplevering rond 2028. Maar de leiding wordt ontworpen voor tweerichtingsverkeer. Gas kan dus uiteindelijk ook vanaf het eiland richting Turkije stromen en vandaar mogelijk verder naar Europa (Türkiye Today). Juist dat detail maakt van een aanvoerleiding een politieke claim. Het bezette noorden wordt zo neergezet als toekomstige route waarlangs de energiepolitiek van het eiland via Ankara loopt, en niet via de internationaal erkende Republiek Cyprus (Capital). De Turkse vicepresident Cevdet Yilmaz noemde het een "historisch project" dat "nog een sterke band" schept tussen Turkije en het noorden (Politis).

Ankara probeert daarmee een niet-erkende politieke werkelijkheid om te zetten in een fysieke. Memoranda zijn terug te draaien. Pijpleidingen toch minder makkelijk.

Stevige woorden, geen prijskaartje

Het Cypriotische ministerie van Buitenlandse Zaken veroordeelde het akkoord als illegaal, ondertekend tijdens wat Nicosia een illegaal bezoek aan bezet gebied noemt (Sigmalive). Minister Constantinos Kombos bracht de zaak naar de Raad Buitenlandse Zaken van de EU, waar de 27 ministers gemeenschappelijke posities over buitenlandse betrekkingen vaststellen. Volgens hem zou de pijpleiding zonder toestemming door maritieme zones van de Republiek Cyprus lopen (Cyprus Mail). Griekenland sloot zich daarbij aan: Athene koppelt vooruitgang in de betrekkingen tussen de EU en Turkije aan het uitblijven van achteruitgang op Cyprus (RIK).

Na afloop van de Raad zei buitenlandchef Kaja Kallas dat Turkije de soevereiniteit en soevereine rechten van alle EU-lidstaten moet respecteren (EEAS). De formulering was stevig. Er volgde alleen geen maatregel.

De breuklijnen tussen de grotere hoofdsteden lopen voorspelbaar. Duitsland erkent alleen de Republiek Cyprus, maar ziet Ankara tegelijk als noodzakelijk voor de samenhang binnen de NAVO, migratiebeheer en energiesamenwerking. Bij het recente contact van bondskanselier Merz met Ankara lag de nadruk op bondgenootschappelijke eenheid, niet op Cyprus (Bundesregierung). Italië heeft via ENI directe industriële belangen rond de Cypriotische wateren, maar in de beschikbare publieke stukken staat geen Italiaanse regeringsreactie op de pijpleiding zelf (Formiche). Frankrijk bevestigde ondertussen dat het technische werk met Turkije aan het SAMP/T-luchtverdedigingssysteem doorgaat. Daarmee laat Parijs zien dat defensie-industriële banden zwaarder wegen dan confrontatie in het oostelijke Middellandse Zeegebied (Zonebourse).

De kloof tussen middelen en wil

De EU heeft wel degelijk instrumenten. In 2019 stelde de Raad een sanctiekader in dat specifiek was bedoeld voor ongeoorloofde Turkse boringen in het oostelijke Middellandse Zeegebied (Council, Eur-Lex). In conclusies van de Europese Raad wordt de hernieuwde toenadering tussen de EU en Turkije omschreven als "geleidelijk, evenredig en omkeerbaar". Dat geeft Cyprus een politieke haak om voordelen op het gebied van handel, visa of de douane-unie te vertragen (European Council). Brussel benoemde onlangs ook een speciale gezant voor Cyprus, een teken dat het een diplomatieke opening wil benutten (Le Figaro).

Maar besluiten binnen het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid vereisen unanimiteit: één lidstaat kan blokkeren. In het publieke dossier is bovendien geen sanctievoorstel te vinden, geen gepubliceerde routekaart die laat zien door welke maritieme zones de pijpleiding precies zou lopen, en geen bereidheid van Berlijn, Parijs of Rome om Turkije een prijs te laten betalen voor het negeren van Cyprus.

Het patroon is bekend uit andere Europese soevereiniteitskwesties. De Unie verdedigt het beginsel en splitst daarna de praktijk op in aparte dossiers. Cyprus en Griekenland houden de lijn vast. De grotere hoofdsteden knikken en houden hun strategische kanalen met Ankara open. De EU-garantie aan Cyprus blijft zo een verklaring, geen machtsmiddel. Of die garantie wordt omgezet in iets wat Turkije ook werkelijk voelt, ligt bij Berlijn, Parijs en Rome. Geen van drieën heeft zich daarvoor gemeld.