Turkse F-16s belagen 3 EU-defensieministers

Op de avond van 7 juni stegen twee Turkse F-16’s op vanaf een luchthaven die internationaal niet wordt erkend. Ze volgden toestellen met de ministers van Defensie van Griekenland, Frankrijk en Nederland, die onderweg waren naar een EU-bijeenkomst over Europese wederzijdse verdediging. Radioverkeer vanuit de door Turkije bezette zone stoorde de cockpitcommunicatie. Alle drie de vliegtuigen landden veilig in Larnaca. De volgende ochtend spraken de ministers over de vraag hoe Europa zichzelf zou beschermen. Geen van hun regeringen zei publiekelijk wat zich kort daarvoor boven hen had afgespeeld.

Het incident en de stilte erna

Het Cypriotische ministerie van Defensie registreerde de hinder in twee golven: om 19.14 uur lokale tijd bij de Franse en Nederlandse toestellen, en om 19.51 uur bij het Griekse militaire vliegtuig (Protothema, Newsit). De uitzendingen kwamen vanaf de luchthaven Tymbou in het bezette noorden, die opereert zonder erkenning van ICAO, de VN-organisatie voor burgerluchtvaart. Twee F-16’s volgden de ministeriële vluchten op afstand, maar naderden niet.

Griekenland legde het incident via officiële kanalen vast. Frankrijk, Nederland, Polen, Bulgarije, Ierland, EU-buitenlandchef Kaja Kallas en NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte brachten geen publieke verklaring naar buiten (EEAS media advisory; in de stukken na afloop is geen veroordeling te vinden). Voor elk van deze spelers telt een eigen afhankelijkheid van Turkije mee: defensiecontracten, NAVO-coördinatie, migratiebeheer of energiedoorvoer.

Enkele dagen eerder had de EEAS, de buitenlanddienst van de EU, Moskou nog formeel veroordeeld wegens een "roekeloze schending van EU-luchtruim" (EEAS). Wanneer Turkije vliegtuigen met drie EU-ministers hindert bij een officiële EU-defensiebijeenkomst, blijft dezelfde instelling stil.

Het dubbele spel van Frankrijk

De uitkomst van de bijeenkomst maakte de tegenstelling scherper. Enkele uren na de hinder ondertekende de Franse minister van Defensie Catherine Vautrin met Cyprus een Status of Forces Agreement (SOFA). Daarmee kunnen Franse troepen op het eiland worden ingezet voor "humanitaire doeleinden" en ontstaat een kader voor gezamenlijke oefeningen, inlichtingenuitwisseling en maritieme samenwerking (Cyprus Mail).

Tegelijk onderhandelt Frankrijk met Turkije over gezamenlijke productie van het SAMP/T-luchtverdedigingssysteem. Ook tekende Safran net een partnerschap met Baykar, de dronebouwer achter de TB2’s die in Turkse militaire operaties worden ingezet (Opex360, Intelligence Online). Parijs bewapent Turkije en garandeert tegelijk de veiligheid van het land dat Turkije bedreigt. Geen Franse parlementariër heeft de regering tot dusver gedwongen die spanning publiekelijk uit te leggen.

De rekensom van Turkije

Ankara erkent de hinder niet. Turkse media dicht bij de staat presenteren de bredere situatie als defensief: Turkije zou de recente bewapening van Griekenland en Cyprus "nauwlettend en zorgvuldig volgen" (Daily Sabah). In de Turkse lezing behoort Tymbou immers tot de zelfverklaarde Turkse Republiek Noord-Cyprus. Radioberichten vanaf die toren zijn dan geen intimidatie, maar handhaving van soevereiniteit.

De timing was wel gekozen. Turkije had zijn defensietoewijzing aan Noord-Cyprus al verhoogd tot 9,65 miljard lira, ongeveer 47% van het totale steunpakket aan het bezette gebied (Nordic Monitor). Een ontwerpwet over maritieme jurisdictiezones zou, als zij wordt aangenomen, de "Blauwe Vaderland"-doctrine in wetgeving vastleggen. Daarmee verschuiven Turkse aanspraken op luchtruim en zeegebied van politieke keuzes naar juridische verplichtingen.

De test van wederzijdse verdediging die niemand zo noemt

EU-ministers van Defensie kunnen gezamenlijk niet benoemen wat zij onderweg naar hun eigen vergadering over collectieve verdediging hebben meegemaakt. In Nicosia bespraken zij de praktische uitwerking van artikel 42.7, de wederzijdseverdedigingsclausule van de EU die lidstaten verplicht elkaar te helpen bij een aanval. De European Council on Foreign Relations noemt die clausule "juridisch belangrijk maar operationeel onvolledig": er is geen commandostructuur, geen vooraf uitgewerkt antwoord en geen escalatieprocedure (ECFR). Cyprus, dat het roulerende EU-voorzitterschap bekleedt, drong aan op concrete uitvoeringsmechanismen.

Artikel 42.7 belooft solidariteit. Het luchtruim boven Nicosia liet vooral zien hoe dun die belofte is. Zolang Europese regeringen een provocatie tegen hun eigen ministers niet kunnen erkennen zonder eerst de bilaterale prijs te berekenen, blijft de wederzijdseverdedigingsclausule papier. Getest, en al voor een oorlog begint leeg bevonden.