Turkse F-16's schaduwen EU-ministers bij Nicosia

Op de avond van 7 juni stegen twee Turkse F-16's op vanuit het bezette noorden van Cyprus. Ze volgden op afstand regeringstoestellen met de defensieministers van Griekenland, Frankrijk en Nederland, die onderweg waren naar Nicosia. De gevechtsvliegtuigen kwamen niet dicht genoeg voor een onderschepping. Tegelijk gaven verkeersleiders op de luchthaven Tymbou via de radio instructies aan de binnenkomende toestellen, waardoor hun communicatie werd verstoord (iefimerida.gr, Euronews). Tymbou wordt niet erkend door ICAO, de burgerluchtvaartorganisatie van de VN, en geldt voor de Verenigde Staten niet als legale toegangspoort tot Cyprus. Alle drie de toestellen landden veilig.

De ministers waren onderweg naar een informele EU-defensietop op Cyprus. Het eiland bekleedt tot eind juni het roulerend voorzitterschap van de Raad van de EU, waar de nationale regeringen de politieke prioriteiten van de Unie vastleggen. Op de agenda stonden steun aan Oekraïne, maritieme veiligheid en een nieuw defensieakkoord tussen Frankrijk en Cyprus. Dat akkoord geeft Franse militaire operaties op het eiland een permanent juridisch kader (La Croix).

Het akkoord dat Ankara wilde tegenhouden

Dat akkoord, een Status of Forces Agreement (SOFA), werd de volgende dag ondertekend door de Franse defensieminister Catherine Vautrin en haar Cypriotische ambtgenoot Vasilis Palmas. Daarmee verandert de tot nu toe ad-hoc Franse militaire aanwezigheid op Cyprus in een vaste regeling: gezamenlijke oefeningen, logistieke toegang, uitwisseling van defensietechnologie en gebruiksrechten voor operaties in het oostelijke Middellandse Zeegebied (Cyprus Mail). In de praktijk wordt Cyprus zo een Franse vooruitgeschoven basis, waar troepen kunnen worden ingezet zonder telkens opnieuw te onderhandelen.

De Turks-Cypriotische premier Ünal Üstel wees het akkoord meteen af. Volgens hem bedreigt het "het delicate evenwicht" in de regio (Daily Sabah). Ankara ontkende dat sprake was van intimidatie en stelde dat de EU-toestellen het luchtruim van de zelfverklaarde "Turkse Republiek Noord-Cyprus" hadden geschonden, een staat die alleen door Turkije wordt erkend. De F-16's waren volgens Ankara een "voorzorgsmaatregel". De timing wees toch op iets anders: het volgen van het Franse ministerstoestel, enkele uren voordat Vautrin op het eiland een militair akkoord tekende, was een directe boodschap dat Ankara een permanente westerse militaire voetafdruk op Cyprus als rode lijn ziet.

Waarom Brussel niet kan reageren

De Europese Commissie zei dat zij het incident "onderzoekt". Kaja Kallas, de Hoge Vertegenwoordiger voor Buitenlandse Zaken van de EU, gaf geen publieke verklaring.

Die stilte is geen raadsel, maar een gevolg van de EU-procedure. Voor bindende besluiten onder het Gemeenschappelijk Buitenlands en Veiligheidsbeleid is unanimiteit nodig: alle 27 lidstaten moeten instemmen, en één lidstaat kan blokkeren. Hongarije, dat nauwe banden met Ankara onderhoudt, heeft vaker maatregelen tegen Turkije tegengehouden. Andere lidstaten hebben defensie-industriële relaties met Turkse leveranciers, waardoor confrontatie weinig aantrekkelijk is (Modern War Institute). Kallas kan Turkije dus niet veroordelen zonder een consensusproces te starten waarvan zij weet dat het vastloopt.

Frankrijk kiest bilateraal

Parijs heeft daaruit zijn eigen conclusie getrokken. In plaats van te wachten op GBVB-consensus die Hongarije kan blokkeren, bouwt Frankrijk een netwerk van bilaterale SOFA's met Cyprus, Griekenland, Roemenië en Polen. Zulke akkoorden vereisen geen EU-stemming. Geen enkele lidstaat kan ze tegenhouden. De overeenkomst in Nicosia is de nieuwste schakel in een keten die Brussel volledig omzeilt.

Vautrin veroordeelde de verstoring van haar eigen vlucht niet publiekelijk. De Nederlandse minister deed dat evenmin. Alleen de Griek Nikos Dendias informeerde zijn EU-collega's formeel tijdens de top (Euronews). Elke zwijgende regering beheert immers haar eigen bilaterale relatie met Turkije en vermijdt een botsing die defensiecontracten, NAVO-logistiek of migratiesamenwerking kan raken.

Cyprus wil formele klachten indienen bij Kallas en bij ICAO (Philenews). Of dat meer oplevert dan een ontvangstbevestiging, hangt af van de vraag of een lidstaat aandringt op een Raadsverklaring en of Hongarije die toestaat. De EU zegt te streven naar "strategische autonomie": het vermogen om eigen belangen te verdedigen zonder Amerikaanse rugdekking. Op 7 juni lukte het de Unie niet eens om een verklaring af te geven ter verdediging van haar eigen ministerstoestellen.