Twee bases, één politieke keuze

Het Bulgaarse parlement stemde in met de komst van Amerikaanse tankvliegtuigen. Cyprus heeft nooit gekozen voor RAF Akrotiri. Beide locaties duiken nu op in berichten over Iraanse aanvalsplannen. Juist dat verschil zegt meer dan de dreiging zelf.

Volgens berichtgeving van de FT, overgenomen door Al-Monitor en Saudi Gazette, zeggen mensen rond het Iraanse regime dat Iraanse strijdkrachten mogelijke aanvallen hebben bekeken op Amerikaanse of geallieerde militaire doelen in Zuidoost-Europa, voor het geval president Trump de oorlog verder opvoert. Twee locaties kwamen daarbij steeds terug: de Bulgaarse luchtmachtbasis Bezmer en RAF Akrotiri op Cyprus. Geen van de geraadpleegde bronnen leverde een bevestigd operationeel bevel of een vrijgegeven inlichtingenanalyse die de claim onderbouwt (Fakti). Dit is dus berichtgeving over scenario's, geen bewijs voor een ophanden zijnde aanval. Maar Europees grondgebied staat daarmee wel op de doelwittenlijst van een andere staat.

Bezmer: geautoriseerd risico

Bezmer is de overzichtelijkste zaak. De Bulgaarse Nationale Vergadering gaf toestemming voor een tijdelijke Amerikaanse inzet: maximaal acht KC-135-tankvliegtuigen en ongeveer 250 militairen, van 24 juli tot 1 oktober (Stars and Stripes, Demócrata). Bulgarije is NAVO-bondgenoot. Een gewapende aanval op Bezmer zou onder artikel 5 vallen, de collectieve verdedigingsbelofte van de NAVO die een aanval op één bondgenoot behandelt als een aanval op allen (NATO).

Voor Bulgaarse burgers is zichtbaar wie dit heeft goedgekeurd. Het parlement stemde, de inzet heeft een einddatum en de militaire functie is benoemd.

Akrotiri: geërfd risico

Bij Akrotiri ligt dat anders. De basis ligt binnen de UK Sovereign Base Areas, grondgebied dat Groot-Brittannië behield toen Cyprus in 1960 onafhankelijk werd en dat Londen nog altijd rechtstreeks bestuurt (UK Government). Cyprus is EU-lid, maar geen NAVO-bondgenoot. In de EU-verdragen worden de basisgebieden via een speciaal protocol geregeld en onderscheiden van gewoon Cypriotisch grondgebied (EUR-Lex).

Als Akrotiri wordt geraakt, draagt Londen de soevereine verantwoordelijkheid. Cyprus, het land dat geografisch blootstaat aan de gevolgen, heeft echter geen zeggenschap over de basis en ook geen directe route naar collectieve verdediging via artikel 5.

Volgens Cyprus Mail trof in maart een drone, vermoedelijk van Iraanse makelij en gelanceerd door een proxy, de basis. Sindsdien heeft het Verenigd Koninkrijk £800.000 uitgetrokken voor extra luchtalarmsirenes rond het basisgebied (UK Defence Journal). Dat is aanpassing achteraf, geen geruststelling vooraf.

De Cypriotische regering zei tegen verslaggevers dat de republiek "geen doelwit" was en dat de lijnen met Teheran openbleven (Politis). Die positie is begrijpelijk. Toch laat zij het belangrijkste punt liggen: de installatie die Cyprus relevant maakt, is er een waar Nicosia geen controle over heeft.

Waar de verantwoordingslijn al verschilt

De NAVO zei "bereid te zijn iedere dreiging aan te pakken", zonder een nieuwe inzet of formeel veiligheidsoverleg naar aanleiding van het bericht aan te kondigen (Al Jazeera). De Bulgaarse minister van Binnenlandse Zaken Ivan Demerdzhiev zei dat Sofia bij Bezmer "alle mogelijke maatregelen" had genomen, zelfs meer dan de huidige dreigingsanalyses vereisten (A News).

Duitsland laat zien hoe toezicht door een gastland eruit kan zien wanneer een regering daarop wordt vastgepind. Een uitspraak van het Federaal Administratief Hof uit 2020 bepaalde dat Berlijn onderzoek moet doen en Washington tot naleving moet manen wanneer er serieuze aanwijzingen zijn dat Amerikaanse operaties vanaf Duits grondgebied het internationaal recht schenden (BVerwG). Duitse rechters kunnen de regering dus dwingen te onderzoeken wat er op bases binnen haar grenzen gebeurt. Cyprus kan dat bij Akrotiri niet, omdat de basis in operationele zin niet binnen zijn grenzen valt.

Zoals To Brief twee weken geleden meldde, roepen de door de Iran-oorlog uitgeputte Amerikaanse wapenvoorraden al vragen op over de diepte van de Amerikaanse veiligheidsgarantie. De vraag die nu opkomt, is lokaler. Het Iraanse scenario wordt mogelijk nooit operationeel. Maar het laat wel zien dat burgers moeten kunnen achterhalen wie toestemming gaf voor de militaire functie die hen blootstelt aan risico's wanneer buitenlandse infrastructuur Europeanen kwetsbaar maakt. In Bulgarije is dat risico politiek geautoriseerd. Op Cyprus is de blootstelling geërfd uit een soevereiniteitsconstructie die de meeste burgers niet kunnen veranderen.