Oekraïne eist einddatum voor landbouwlimieten

Oekraïne is bereid tijdelijke plafonds te accepteren voor de afzet van landbouwproducten en de EU-landbouwsubsidies na toetreding geleidelijk in te voeren. Beperkingen zonder einddatum zijn voor Kyiv niet aanvaardbaar, zei landbouwminister Taras Vysotskyi tegen POLITICO. De Europese Commissie stelde deze week zulke beperkingen voor, maar liet open of ze ooit zouden aflopen. Wat het Oekraïense lidmaatschap betekent voor boeren aan beide kanten, hangt af van de uitkomst van die discussie.

Wat Brussel precies heeft voorgesteld

In een document dat de Commissie op 6 oktober aannam, stelt zij voor te onderzoeken hoe de "financiële steun en markttoegang voor gevoelige landbouwproducten aanzienlijk kunnen worden beperkt" (mededeling van de Commissie). De tekst noemt geen product, stelt geen quotum vast en bevat geen einddatum.

Eurocommissaris voor Uitbreiding Marta Kos zei dat de EU haar boeren moet beschermen. Euronews meldde dat tarwe en andere granen de voornaamste doelwitten kunnen zijn.

Het voorstel brengt twee verschillende beperkingen samen. De eerste gaat over de afzet. Boeren en bedrijven in een volwaardig EU-lid mogen hun producten normaal gesproken overal op de interne markt verkopen: de EU-verdragen verbieden quota voor handel tussen lidstaten (VWEU). Een verkoopplafond zou bepaalde Oekraïense producten van die regel uitzonderen.

De EU heeft Oekraïens graan eerder beperkt, maar alleen toen Oekraïne nog geen lid was. In 2023 beperkte de EU de invoer van vier gewassen in vijf grenslanden. Daarna liet zij de maatregel aflopen (Europese Commissie). Dat was overigens een grensmaatregel voor goederen uit een niet-lidstaat en zegt weinig over een plafond voor de verkoop door een lidstaat.

De tweede beperking gaat over geld. Die zou de steun uit het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB), het landbouwsubsidiesysteem van de EU, voor Oekraïense boeren verlagen zonder ook maar één ton aan verkopen te begrenzen. De zorg zit immers in de omvang. Bruegel raamde in 2024 dat Oekraïne bij ongewijzigde regels over zeven jaar ongeveer € 85 miljard zou ontvangen (Bruegel). Dat was een berekening, geen aanbod.

Op dit punt heeft de EU wel een precedent, en dat was tijdelijk. Boeren in de landen die in 2004 toetraden, ontvingen aanvankelijk 25% van de rechtstreekse betalingen aan boeren in bestaande EU-landen. In 2013 waren de bedragen gelijkgetrokken (Toetredingsakte van 2003). Vysotskyi zegt dat Kyiv zo'n geleidelijke invoering zou accepteren, mits die een einddatum heeft.

Wie moet instemmen

Het document van de Commissie is een vertrekpunt. Voordat een beperking bindend kan worden, moeten de regeringen van de lidstaten eerst instemmen met het EU-mandaat voor de onderhandelingen. De definitieve afspraken komen vervolgens in een toetredingsverdrag te staan.

Op grond van artikel 49 van het EU-verdrag moet elke lidstaat dat verdrag goedkeuren, moet het Europees Parlement ermee instemmen en moet elke lidstaat het ratificeren (artikel 49 VEU). Ook Oekraïne moet tekenen. Daarmee heeft elke EU-hoofdstad een veto, en Kyiv dus ook.

De druk is het duidelijkst zichtbaar in Polen. De Poolse omroep RMF24 presenteerde het plan als tegemoetkoming aan een centrale Poolse eis en stelde dat Polen het lidmaatschap zonder die beperking moeilijk zou kunnen steunen. Dat is de duiding van één Poolse nieuwsorganisatie, geen officieel standpunt van de regering.

Wie draagt de kosten van een verkoopplafond

Een verkoopplafond beschermt niet alle Europese boeren en bedrijven in gelijke mate. De EU importeerde in 2024 voor € 4,4 miljard aan graan uit Oekraïne, blijkt uit cijfers van Eurostat. Spanje, Nederland en Italië namen bijna 80% van dat Oekraïense graan af, vooral voor veevoer en verwerking (OSW).

Een permanent plafond zou graantelers nabij de oostgrens beschermen. Veeteeltbedrijven en maalderijen verder naar het westen kunnen daardoor met hogere kosten voor hun grondstoffen te maken krijgen; dat hangt af van de precieze vorm van het plafond. De beperking van subsidies roept een aparte vraag op: hoe worden toekomstige EU-landbouwbudgetten verdeeld? Die budgetten zijn nog niet vastgesteld.

De Commissie zegt deze afspraken op te nemen in haar ontwerp voor de onderhandelingsvoorwaarden over landbouw en regionale fondsen (mededeling van de Commissie). Vooralsnog ligt er geen bindende beperking op tafel. Volgens de huidige stand van zaken zou een permanent verkoopplafond in een toetredingsverdrag moeten worden vastgelegd dat Oekraïne zelf moet ondertekenen. De Oekraïense landbouwminister heeft gezegd dat Kyiv niet akkoord gaat met beperkingen zonder einddatum.