Oekraïne passeert Frankrijk met Gripens

Oekraïne koopt 20 Gripen E/F-gevechtsvliegtuigen van het Zweedse Saab voor € 2,5 miljard. Los daarvan schenkt Zweden 16 oudere Gripen C/D-toestellen ter waarde van € 1,9 miljard. De deal, op 28 mei bekendgemaakt bij de Saab-fabriek in Linköping, is de grootste afzonderlijke wapenaankoop die met geleend EU-geld wordt gefinancierd. Dat geld gaat naar Stockholm, niet naar de Franse Rafale of het inmiddels vastgelopen Frans-Duitse FCAS-programma.

Een subsidie in de vorm van een lening

De aankoop loopt via de Ukraine Support Loan van de EU, een kredietlijn van € 90 miljard die in februari 2026 via nauwere samenwerking is aangenomen. Met dat instrument kan een groep bereidwillige lidstaten doorgaan wanneer unanimiteit ontbreekt. In dit geval deden 24 van de 27 lidstaten mee, waardoor het Hongaarse veto werd omzeild. Van het totaal gaat € 60 miljard naar militaire aankopen en € 30 miljard naar begrotingssteun.

De voorwaarden zijn ruimhartig. Het Oekraïense ministerie van Financiën bevestigt dat de EU alle rente betaalt. Terugbetaling van de hoofdsom is uitsluitend gekoppeld aan Russische herstelbetalingen, geld dat mogelijk nooit binnenkomt. Feitelijk is dit dus een subsidie met de juridische vorm van een lening. De Europese Commissie houdt wel zeggenschap over elke wapenaankoop voordat geld wordt vrijgegeven. Drones zijn in juni als eerste aan de beurt. De Gripen-deal zou veruit de grootste afzonderlijke transactie worden.

FCAS valt stil, Saab schuift naar voren

Twee weken voor de Gripen-aankondiging noemde Airbus Defence-topman Michael Schöllhorn Saab in Stockholm als mogelijke partner voor een nieuwe generatie Europese gevechtsvliegtuigen. FCAS, het Frans-Duitse programma voor een zesdegeneratiejager, is als bemand toestel in de praktijk vastgelopen. Dassault-topman Éric Trappier beëindigde in april de onderhandelingen met Airbus. Airbus stelt nu voor twee afzonderlijke gevechtsvliegtuigen te bouwen, één voor Franse en één voor Duitse eisen.

Saab heeft al een positie in de Duitse defensie-industrie: een contract van € 1,2 miljard voor het Arexis-systeem voor elektronische oorlogvoering op de Eurofighter. De Oekraïnedeal biedt Saab iets wat het bedrijf hard nodig heeft: operationele validatie. De Gripen is immers nog nooit ingezet in een echte luchtoorlog. Als het toestel boven Oekraïne presteert, wordt Saabs verhaal richting Airbus aanzienlijk sterker.

Saab-topman Micael Johansson zegt dat er geen formele gesprekken met Airbus lopen. De aantrekkingskracht is toch zichtbaar.

Wat nog niet is opgelost

Een formeel contract is nog niet getekend. De schenking van de 16 C/D-toestellen hangt af van het doorgaan van de aankoop van de E/F-versie. De Gripen E vliegt met een General Electric F414-motor, waardoor elke export Amerikaanse goedkeuring vereist onder ITAR, de Amerikaanse exportregels voor defensietechnologie. Die goedkeuring is nog niet publiek bevestigd.

Ook productiecapaciteit is een beperking. Saab bouwt ongeveer 15 Gripens per jaar en wil opschalen naar 20 tot 30 toestellen. De raamovereenkomst gaat over 100 tot 150 vliegtuigen in totaal. Zelfs bij maximale productie betekent dat vijf jaar werk, aangenomen dat elke andere klant wacht.

Het belangrijkste onderdeel van de deal kan de Meteor-raket zijn. RUSI-analist Justin Bronk stelt dat dit de enige westerse lucht-luchtraket is met genoeg bereik om Su-34’s te bedreigen die 60 tot 100 km achter de frontlijn glijbommen lanceren. De Zweedse minister van Defensie noemde Meteor als onderdeel van het wapenpakket, maar de integratie op de oudere C/D-toestellen is nog niet bevestigd.

Frankrijk produceert de Meteor mede. De Rafale past bovendien beter bij Europese herkomstregels dan een Gripen met een Amerikaanse motor. Toch heeft geen Franse bewindspersoon publiek gereageerd op het gebruik van EU-geld voor een Zweedse concurrent. Parijs bouwde jarenlang aan Europese defensie-instrumenten. De eerste grote aankoop die zij mogelijk maken, gaat naar Stockholm.

Twee concrete vragen bepalen of deze deal doorgaat: geeft Washington ITAR-goedkeuring voor de GE-motor, en kan Saabs enige productielijn snel genoeg leveren?