VS-gezant Jeff Landry wil soevereine militaire bases nu Deense regering is ingestort

Jeff Landry, Trumps speciale gezant voor Groenland, landde op 17 mei onaangekondigd in Nuuk, twee dagen voor de zakenconferentie waarvoor hij officieel kwam. Hij trof een Denemarken zonder regering aan, een Groenland zonder investeringstoets en een Europa dat haastig toegang tot grondstoffen probeert vast te leggen voordat Washington dat doet.

Landry maakt gebruik van een samenloop van institutionele gaten. Daardoor zijn Groenlands strategische grondstoffen, waaronder 25 van de 34 door de EU aangewezen kritieke mineralen en de grootste voorraden zeldzame aardmetalen buiten China, voorlopig onvoldoende afgeschermd.

Het vacuüm waar Landry instapte

Denemarken zit al meer dan zeven weken zonder volwaardige regering. Nadat Mette Frederiksen er niet in slaagde een coalitie te vormen, werd Troels Lund Poulsen op 11 mei aangesteld als koninklijk verkenner, met een termijn van 14 dagen. Geen Deense minister reisde af naar de Future Greenland-conferentie; alleen de Arctisch ambassadeur verscheen. Door die politieke stilstand in Kopenhagen onderhandelt de Groenlandse premier Jens-Frederik Nielsen grotendeels alleen met Washington.

Nielsens lijn is helder, maar zijn speelruimte is beperkt. "We are not for sale. We are not for the taking," zei hij op 12 mei tegen de Copenhagen Democracy Summit. Hij wees elke territoriale concessie af en zei dat hij "not a postage stamp" zou afstaan. Tegelijk bevestigde hij dat een grotere Amerikaanse militaire aanwezigheid "part of the discussions" is. Juist in de ruimte tussen geen soevereiniteitsoverdracht en wel militaire uitbreiding zit de druk.

Wat Washington eigenlijk wil

Het Amerikaanse voorstel is voorbij Trumps eerdere annexatieretoriek en juridisch scherper geworden. Washington wil drie nieuwe militaire bases, in Narsarsuaq, Kangerlussuaq en op een derde, niet bekendgemaakte locatie. Die zouden allemaal de status krijgen van Amerikaans soeverein grondgebied. Dat betekent Amerikaanse enclaves waar Deens en Groenlands recht niet gelden, naar het model van de Britse Sovereign Base Areas op Cyprus, niet naar de gebruikelijke afspraken voor Amerikaanse bases in Duitsland of Japan.

Zo'n afspraak vereist óf een Deense grondwetswijziging óf Groenlandse onafhankelijkheid gevolgd door territoriale overdracht. Juristen achten beide routes onder het huidige recht uiterst moeilijk. Maar de eis heeft onderhandelingswaarde: alles wat minder ver gaat dan soeverein grondgebied kan daarna als het "redelijke" compromis worden gepresenteerd.

Europa versnelt in stilte

Terwijl Landry zijn bezoek een "trade mission" noemde, waren Europese regeringen al in beweging. De Franse handelsminister Nicolas Forissier arriveerde twee dagen eerder om een samenwerkingsverklaring over duurzame mijnbouw te tekenen. De Franse geologische dienst financiert daarbij satellietkartering van de Groenlandse ondergrond.

De Duitse reactie liet een voorzichtige afweging zien. Bondskanselier Merz sprak op 15 mei achter gesloten deuren met Trump en koos ervoor een publieke confrontatie te vermijden. Tegelijk stuurde Berlijn vier Eurofighters naar het Noordpoolgebied als solidariteitssignaal aan Denemarken. Het militaire gebaar moest zichtbaar zijn, het diplomatieke kanaal juist niet. Finland stuurde twee verbindingsofficieren, een stap die het eigen ministerie van Buitenlandse Zaken aanvankelijk een "misverstand" noemde, voordat het bevestigde dat de inzet bewust was.

De NAVO-operatie Arctic Sentry, in februari gestart onder secretaris-generaal Rutte, biedt het multilaterale raamwerk. Rutte was daar open over: "Coming from my talks with the American president, one work stream is what is now Arctic Sentry". De operatie brengt militaire activiteit in het Noordpoolgebied onder Joint Force Command Norfolk, een Amerikaans commando. Zo krijgt Washington operationeel overwicht via de alliantiearchitectuur, zonder formele soevereiniteitsclaims nodig te hebben.

Het slot ontbreekt nog

De Critical Raw Materials Act van de EU, met bindende doelen voor winning en recycling in 2030, en het RESourceEU-plan trekken voor 2026 samen € 3 miljard uit. Maar de Groenlandse investeringstoets, waarmee Nuuk overnames in strategische sectoren zou kunnen blokkeren, is van de voorjaarsagenda van het parlement gehaald en uitgesteld tot de herfst. Tot die tijd bestaat er, zoals Nielsen zelf erkende, geen juridisch instrument om kopers die namens Washington handelen te identificeren of tegen te houden.

Een Canadees-Noors consortium heeft zonder screening al mineraalrechten verworven in de Groenlandse Quanefield-corridor. De Europese Rekenkamer waarschuwde in februari dat de EU haar winningsdoelen voor 2030 waarschijnlijk niet haalt. De strijd om Groenlands mineralen is daarmee een test van institutionele snelheid tegenover politieke werkelijkheid. Washington beweegt in dagen. Europa plant in jaren.