VS halen acht NATO-tankers terug

Wat gebeurt er met een bondgenootschap wanneer niet de militairen verdwijnen, maar de systemen die hen effectief maken?

De Verenigde Staten hebben Europese bondgenoten laten weten dat zij het aantal gevechtsvliegtuigen dat voor de NAVO in Europa beschikbaar is met ongeveer een derde willen verminderen, het aantal maritieme verkenningsvliegtuigen willen terugbrengen van 26 naar 15, en alle acht tankvliegtuigen willen terugtrekken die nu voor het bondgenootschap beschikbaar zijn (Boston Globe, Rzeczpospolita). Ook een vliegdekschip, een raketonderzeeër en een bommenwerperscomponent zouden elders worden ingezet. De cijfers komen uit mediaberichten, niet uit een officieel NAVO-document (Le Figaro). Maar ze wijzen wel op een afbouw die precies de ondersteunende functies raakt waarmee militair materieel operationele waarde krijgt.

Gevechtsvliegtuigen kopen die niet alleen kunnen vechten

Polen laat de tegenstrijdigheid het scherpst zien. Warschau koopt 32 F-35-gevechtsvliegtuigen, met leveringen tot en met 2029 en een steunpakket voor logistiek, reserveonderdelen en IT-infrastructuur tot 2030 (Breaking Defense, Army Recognition). Alleen is de F-35 geen losstaand wapen. Het toestel heeft tankvliegtuigen nodig voor bereik, verkenningsvliegtuigen voor overzicht en commandostructuren op operatieniveau om met andere strijdkrachten samen te werken. Polen koopt dus platforms van wereldklasse, terwijl het Amerikaanse systeem dat die platforms effectief maakt dunner wordt.

Litouwen kijkt naar dezelfde bezuiniging vanuit de snelheid waarmee versterkingen kunnen komen. Minder tankvliegtuigen en verkenningsvliegtuigen betekenen aan de oostflank minder bereik en slechtere detectie (Lrytas). Vilnius reageert met ongeveer € 800 mln extra voor luchtverdediging en een driejarig geïntegreerd plan voor het luchtruim (Lrytas). Dat dekt de eerste laag: nationale bescherming tegen drones en raketten. Het vervangt niet de tankvliegtuigen, ISR-capaciteit (inlichtingen, bewaking en verkenning) of bevelvoeringsarchitectuur waarmee de NAVO als verbonden systeem over de hele flank kan opereren.

Roemenië test het gat in de praktijk

Roemenië maakt het probleem direct. Na drone-incidenten bij de Donau en aan de Zwarte Zee-kust vroeg Boekarest de NAVO om laagvliegradars, onderscheppingsmiddelen en antidrone-systemen (RRI, Curs de Guvernare). De NAVO herhaalde dat zij elke centimeter bondgenootschappelijk grondgebied zal verdedigen. Roemenië kwam uit die vergaderingen en vroeg nog steeds om materieel.

De vertraging zit in het verschil tussen Europees geld en operationele zeggenschap. Brussel kan de aankoop van materieel financieren via instrumenten als SAFE, het nieuwe EU-fonds voor defensie-uitgaven (European Commission, European Parliament). Maar de Commissie deelt geen radarvliegtuigen in voor missies. Dat doen nationale hoofdsteden en de NAVO-commandostructuur. Geen enkele EU-instelling heeft de bevoegdheid om een operationele vervanging te leveren wanneer een bondgenoot capaciteit terugtrekt (EDA). Europa kan de uitgaven dus verhogen en toch tekortschieten in het vervangen van Amerikaanse surveillance, bijtanken in de lucht en commandocapaciteit.

De klok en het plan

Frankrijk gebruikt de Amerikaanse afbouw om strategische autonomie hoger op de agenda te zetten. Franse en internationale analyses noemen juist de Europese capaciteiten die het moeilijkst snel zijn op te bouwen als het kwetsbaarst: surveillance, bijtanken in de lucht, commandovoering, luchttransport en grondgebonden luchtverdediging (Ifri, Atlantic Council). Alleen vergt de opbouw daarvan jaren, terwijl de afbouw nu plaatsvindt.

Geen enkele instelling heeft het document gepubliceerd waarmee burgers kunnen beoordelen of geruststelling geloofwaardig is: een vervangingskalender per capaciteit, met daarin welk Amerikaans middel vertrekt, welk NAVO-plan ervan afhankelijk was, welke Europese bondgenoot het kan overnemen en wanneer. CSIS waarschuwt dat Europa een urgent luchtverdedigingsprogramma nodig heeft omdat de voorraden onderscheppingsraketten onvoldoende blijven (CSIS). EUISS stelt dat Europa een concreet overgangsplan nodig heeft, niet alleen politieke aanpassing aan Washington (EUISS).

De NAVO zegt dat zij de meest omvattende verdedigingsplannen sinds de Koude Oorlog heeft opgesteld (NATO). Op geheim niveau kan dat kloppen. De vraag is of Europa's eigen ondersteunende systemen er zijn voordat de Amerikaanse aannames onder die plannen verdwijnen. Het onderkennen van dat gat zet overigens nog geen acht nieuwe tankvliegtuigen op het platform in 2029.