VS willen eigen bases op Groenland

De Verenigde Staten hebben in Europa militaire bases op geleende grond. In Duitsland, Italië en Portugal behouden de gastlanden formeel hun soevereiniteit en, althans op papier, het recht om toegang te weigeren. Wat Washington nu in Groenland vraagt, zou dat verlies aan zeggenschap juist vastleggen en verder gaan dan bestaande afspraken elders.

Volgens berichten van 18 mei wordt in geheime trilaterale gesprekken over drie Amerikaanse eisen gesproken: een "eeuwigdurende clausule" die een permanente troepenaanwezigheid garandeert, ook na eventuele Groenlandse onafhankelijkheid; een feitelijk vetorecht over buitenlandse investeringen; en drie nieuwe bases die de status krijgen van "soeverein Amerikaans grondgebied" (United24 Media, Times Now). Enkele uren later ontmoette de Groenlandse premier Jens-Frederik Nielsen Trumps gezant Jeff Landry. Zijn boodschap was ongewoon direct: "The Greenlandic people are not for sale" (Copenhagen Post, ABC Nyheter).

Het Lajes-model vastleggen

De bestaande defensieovereenkomst tussen de VS en Denemarken, gesloten in 1951 en aangepast in 2004, geeft Washington al ruime toegang. Pituffik Space Base beslaat 625 vierkante kilometer. Maar de Amerikaanse installaties staan op Deens-Groenlandse grond, niet op grond in Amerikaans eigendom (SOF News).

De eis voor soeverein grondgebied verandert die verhouding. Het enige Europese voorbeeld dat in de buurt komt, zijn de Britse gebieden Akrotiri en Dhekelia op Cyprus, die het Britse Supreme Court omschreef als "the rump of the British colony" (DW). Ook het investeringsveto is nieuw. Washington wil toetsingsmacht over de Groenlandse economie, terwijl Groenlands eigen wet voor de screening van buitenlandse investeringen is uitgesteld tot het najaar van 2026. De VS willen dus controle over een kader dat nog niet eens bestaat (Arctic Today).

Het huidige basismodel staat in Europa toch al onder druk. In maart weigerde Italië Amerikaanse bommenwerpers toegang tot Sigonella voor operaties tegen Iran, met een beroep op parlementaire goedkeuringseisen (Analisi Difesa). In Portugal erkenden ministers dat de VS de luchtmachtbasis Lajes konden gebruiken via "stilzwijgende toestemmingen", waarbij Lissabon achteraf werd geïnformeerd in plaats van vooraf om toestemming werd gevraagd (CNN Portugal). In Groenland wil Washington formaliseren wat Portugal informeel ondervindt, en daar vervolgens nog voorbij gaan.

Kopenhagens verlamming, Nuuks veto

Denemarken zit al acht weken zonder volwaardige regering. Het demissionaire kabinet kan het parlement niet binden, en volgens het Deense constitutionele recht is voor gebiedsoverdracht een vijfzesdemeerderheid nodig (POV International). Er wordt geprobeerd een nieuwe centrumrechtse minderheidsregering te vormen, maar vast ligt er nog niets (Politiken).

Groenland vult dat machtsvacuüm met eigen constitutionele instrumenten. Op grond van de Self-Government Act uit 2009, de wet die Groenland los van Kopenhagen zeggenschap geeft over eigen grondstoffen en handelsbeleid, kan het parlement investeringsdeals en grondstoffenconcessies blokkeren. Zowel Nielsen, een centrumrechtse politicus, als minister van Buitenlandse Zaken Múte B. Egede, een links-socialist, wijst de Amerikaanse eisen af. Die brede consensus is de sterkste kaart die Nuuk in handen heeft (ABC Nyheter).

De stille aankoop

De EU heeft geen juridisch mandaat om in te grijpen in onderhandelingen over Groenlandse bases. Groenland verliet de Europese Gemeenschap in 1985. Het Europees Parlement noemde het Amerikaanse optreden "a major threat to EU strategic interests" (Constitutional Discourse), maar de strategische doorwerking weegt zwaarder dan welke Brusselse verklaring ook.

Frankrijk handelt alleen. Handelsminister Nicolas Forissier bezocht Nuuk op 15 mei en tekende daar een overeenkomst voor geologische kartering met de staatsdienst BRGM (Capitol.fr). Duitsland steunt Denemarken verbaal, maar komt niet met een Arctische strategie (Spiegel). Polen zwijgt; de bilaterale relatie met Washington weegt zwaarder dan Noordse solidariteit (Defence24).

De economische strijd is mogelijk al grotendeels beslist. Het door de VS gecontroleerde Critical Metals Corp bezit 92,5% van de Groenlandse Tanbreez-afzetting, de grootste nog niet ontwikkelde bron van zware zeldzame aardmetalen buiten China. Dat belang werd veiliggesteld met steun van de EXIM Bank. Terwijl de militaire confrontatie de aandacht trok, zette Amerikaanse staatsgesteunde financiering de grondstof dus alvast vast (Le Monde, IFRI). EU-financiering voor mijnbouw in het Noordpoolgebied blijft "largely undeployed." Gezant Landry zei dat Trump hem had opgedragen "make as many friends as we can get" (RTE). Een economisch pakket is niet aangekondigd. Terwijl de soevereiniteitsgesprekken vastlopen, bouwen de VS economische controle op zonder daarvoor instemming van Nuuk nodig te hebben.