US schrapt bommenwerpers voor NATO

De helft minder bommenwerpers. Geen onderzeeërs meer. Een derde minder gevechtsvliegtuigen. In een besloten overleg in Brussel eind mei hebben de Amerikanen NAVO-bondgenoten meegedeeld dat het Pentagon fors snijdt in de lucht- en zeestrijdkrachten die voor Europese crisisscenario's waren toegezegd. Het raakt precies de militaire systemen waarop de verdedigingsplannen van het bondgenootschap leunen. Europese bondgenoten moeten begin juni, op een Force Sourcing Conference waar landen formeel specifieke eenheden toezeggen voor NAVO-plannen, voorstellen indienen om de gaten te vullen. De NAVO-top in Ankara op 7-8 juli is de politieke deadline (Reuters/Der Spiegel, The Deep Dive).

De bezuiniging loopt niet via troepenaantallen, maar via de zogenoemde ondersteunende capaciteiten: bijtankvliegtuigen, toestellen voor elektronische oorlogvoering, verkenningsdrones en aanvalsonderzeeërs. Zonder die systemen kunnen Europese gevechtseenheden in een echte oorlog nauwelijks functioneren.

De systemen die de rest laten werken

Het NATO Force Model, afgesproken op de top van Madrid in 2022, koppelt 800.000 militairen in drie gereedheidsniveaus vooraf aan concrete regionale verdedigingsplannen. Die plannen, opgesteld op de top van Vilnius in 2023, bestrijken de Baltische regio, de Atlantische Oceaan en de Middellandse Zee. Ze gingen ervan uit dat Amerikaanse ondersteunende capaciteiten beschikbaar zouden zijn (NATO).

Zonder die systemen loopt de Europese krijgsmacht vast. Gevechtsvliegtuigen hebben bijtankvliegtuigen nodig om boven de Baltische regio te kunnen opereren. Piloten hebben elektronische oorlogvoering nodig om Russische luchtverdediging te overleven. Maritieme taakgroepen rekenen op aanvalsonderzeeërs voor bescherming onder water. Precies die categorieën worden nu teruggetrokken.

Het Pentagon gaf de toelichting aan politieke directeuren van NAVO-landen via een senior adviseur van minister van Defensie Pete Hegseth. Een NAVO-woordvoerder erkende een "te grote afhankelijkheid van de VS in de NAVO-planning" en stelde dat militaire verantwoordelijkheden kunnen worden "herschikt" (TRT World/Reuters).

De rekensom van onvermogen

Europa beschikt over ongeveer 60 bijtankvliegtuigen. De VS hebben er 610, een verhouding van 10 staat tot 1 (Aerospace Global News). Europa heeft nul strategische bommenwerpers. Het dichtstbijzijnde alternatief is een Franse Rafale met raketten met een bereik van 500 kilometer; een B-52 kan vanaf 8.000 mijl toeslaan en twintig uur boven een operatiegebied blijven (ISS Europa).

Het uitschakelen van vijandelijke luchtverdediging is misschien wel het scherpste tekort: de capaciteit om Russische luchtafweersystemen te vernietigen zodat geallieerde vliegtuigen kunnen opereren. Een Belgische defensieonderzoeker zei tegen Defence News dat Europese luchtmachten dit domein "simpelweg hebben opgegeven" en het nu "vanaf nul moeten opbouwen". Drie van de zestien ondervraagde analisten schatten dat herstel meer dan tien jaar kan duren (Defence News).

Een studie van het Kiel Institute uit mei 2026 raamt de prijs van Europese strategische autonomie op ongeveer € 500 miljard over tien jaar: zo'n € 50 miljard per jaar, of 0,25% van het Europese BBP (Kiel/Defence News). De harde beperking is niet het budget, maar productiecapaciteit. Airbus overweegt de productie van bijtankvliegtuigen op te voeren, maar heeft dat niet toegezegd. Voor de opvolger van de verouderende NAVO-radarvliegtuigen is nog geen contract getekend. De eerste Europese langeafstandsraket komt op zijn vroegst in 2029.

Twee boekhoudingen, één alliantie

SACEUR, de hoogste militaire commandant van de NAVO, generaal Alexus Grynkewich, zei op 19 mei tegen de defensiechefs van bondgenoten dat de Amerikaanse terugtrekking "geen gevolgen heeft voor de uitvoerbaarheid van onze regionale plannen" (NATO). Die geruststelling ging over de eerder aangekondigde vermindering van troepen, niet over de ondersteunende capaciteiten die enkele dagen later bekend werden. Zijn eigen voorbehoud zei overigens genoeg: de VS zouden zich beperken tot "alleen die kritieke capaciteiten die bondgenoten nog niet kunnen leveren". Juist die capaciteiten worden nu teruggeschroefd.

Daarmee wordt een diepere afhankelijkheid zichtbaar. Europese bondgenoten kochten in recordtempo Amerikaanse wapensystemen: F-35's, Patriot-batterijen en HIMARS-lanceerinrichtingen. Via Foreign Military Sales ging in 2022-2024 50,7% van de Europese materieelbudgetten naar de VS, tegen 27,8% drie jaar eerder (Bruegel). Die aankopen waren deels politieke verzekering: koop Amerikaans materieel, houd Amerika betrokken. Washington trekt nu juist de operationele toezeggingen terug waarvoor die systemen als aanvulling waren bedoeld, terwijl Europa afhankelijker is van Amerikaanse technologie dan voorheen. ECFR waarschuwt dat een Russisch inlichtingenbeeld van de NAVO als "zwak en verdeeld" de omstandigheden schept waarin misrekening het waarschijnlijkst wordt (ECFR).

Wat Ankara niet kan oplossen

De top kan uitgavendoelen en capaciteitsbeloften bekrachtigen. Hij kan geen bijtankvliegtuigen bouwen, bemanningen voor elektronische oorlogvoering opleiden of satellieten lanceren. De formele Amerikaanse toezeggingen komen op tafel tijdens de Force Sourcing Conference in juni; tot die tijd blijven de exacte aantallen geheim. Geen enkele bondgenoot heeft publiekelijk gezegd of de verdedigingsplannen van Vilnius onder het aangepaste Force Model nog uitvoerbaar zijn. In persconferenties wordt die vraag consequent ontweken. Tussen wat leiders in Ankara zullen beloven en wat fabrieken kunnen leveren, ligt een gat dat tot ver in de jaren dertig doorloopt.