VS overwegen minder NATO-steunvliegtuigen

De oostflank van de NAVO rust op een kwetsbare laag: gevechtsvliegtuigen, tankervliegtuigen, verkenningsvliegtuigen en marinecapaciteit die Washington nog altijd elders kan inzetten. Europese berichtgeving wijst nu op mogelijke vermindering van dat steunpakket. Troepenaantallen laten slechts het zichtbare deel zien; de NAVO-oorlogsplannen leunen ook op Amerikaans materieel dat Europa niet snel kan vervangen.

Die middelen zitten in een ongemakkelijke positie. De NAVO kan ermee plannen, maar de Verenigde Staten beslissen of ze worden vrijgegeven. Washington kan terecht zeggen dat Europa meer zelf moet dragen, zeker nu de EU gezamenlijke defensieaankopen wil versnellen via het SAFE-financieringsinstrument, een leenregeling voor defensieaanbestedingen. Het militaire gat is alleen directer. Europa heeft te weinig vliegtuigen die gevechtsvliegtuigen in de lucht houden, te weinig sensoren die commandanten laten zien wat er beweegt, en te weinig marinemiddelen om betwiste wateren in de gaten te houden.

Het crisispakket telt zwaarder dan de foto van de basis

De gemelde verminderingen zijn vooralsnog berichtgeving, geen openbare Amerikaanse of NAVO-bevelen. Toch doen ze ertoe, omdat het gaat om schaars materieel. Gevechtsvliegtuigen zijn zichtbaar. Tankervliegtuigen en verkenningsvliegtuigen vormen de stille machinerie die van een inzet een vol te houden operatie maakt.

Amerikaanse troepen huisvesten betekent niet automatisch dat er ook een sterk crisispakket klaarstaat. Polen laat die spanning zien: zichtbare basering heeft politieke waarde en afschrikkingseffect, maar levert nog geen bijtanken in de lucht, inlichtingenvergaring, surveillance en verkenning op. Dat laatste pakket bestaat uit de sensoren en analyses die commandanten vertellen wat er gebeurt voordat zij een reactie kiezen.

De Baltische staten zouden dat tekort snel voelen. De NAVO presenteert Baltic Air Policing als een vredestijdrotatie, omdat Estland, Letland en Litouwen geen permanente eigen jachtvliegtuigvloten onderhouden. In een crisis vraagt die missie om meer gevechtsvliegtuigen, brandstof in de lucht, koppelingen met luchtverdediging, maritiem overzicht en betrouwbare commandovoering. Krimpt de Amerikaanse steun, dan wordt de stap van patrouille naar verdediging lastiger.

Europa bouwt, maar langzaam

Europa heeft wel degelijk vooruitgang geboekt. De multinationale tankervloot bereikte in 2024 tien toestellen. De AWACS-vliegtuigen van de NAVO, toestellen met radar en commandoteams aan boord, geven bondgenoten een gedeeld beeld van het luchtruim. Ook de Franse strategische herziening van 2022 plaatste deze afhankelijkheid in politieke termen, door te pleiten voor meer Europese handelingsruimte.

Het probleem is tempo. De analyse van Bruegel over Europa's defensiebehoeften laat zien hoe sterk het continent nog leunt op hoogwaardige Amerikaanse steun. Frankrijk kan serieuze strijdkrachten inzetten en beschikt over een nucleaire afschrikking. Het kan alleen geen Amerikaanse schaal vervangen bij tankervliegtuigen, langeafstandssensoren, maritieme patrouillevliegtuigen, vliegdekschepen en onderzeeërs.

Duitsland draagt een ander deel van het schild. Het Operationsplan Deutschland draait om wegen, spoor, havens, brandstof, vergunningen en verzamelgebieden die geallieerde troepen door het land moeten loodsen. Dat werk telt, omdat Duitsland de versterkingscorridor naar het oosten is. Maar ook een snellere corridor laat commandanten kwetsbaar als de troepen die erdoorheen komen minder ogen en minder uithoudingsvermogen hebben.

De Zwarte Zee toont dezelfde zwakte in scherpere vorm. Roemeense berichtgeving na drone-incidenten richtte zich op laagvliegradar, luchtbewaking, antidrone-sensoren en vroegtijdige waarschuwing, waarbij Curs de Guvernare en Digi24 de Roemeense verzoeken om meer bondgenootschappelijke hulp volgden. De directe prijs van zwakkere surveillance is verlies aan toerekening en waarschuwingstijd. Dat telt wanneer een drone die een grens passeert tegelijk een militair probleem en een politiek geschil kan worden.

Finland maakt het punt scherper, juist omdat het vanuit een sterkere positie begint. Het land heeft een serieuze luchtmacht, maar de noordelijke geografie beloont nog altijd tankervliegtuigen, langeafstandsradar, maritieme patrouilles en gedeelde waarschuwingssystemen. Ziet Finland al een gat, dan krijgen de Baltische staten te maken met een hardere versie daarvan.

Het tijdvenster wordt kleiner

De eerste onzekerheid is feitelijk. Washington en de NAVO hebben de volledige lijst van mogelijke verminderingen niet openbaar bevestigd, dus de gemelde bezuinigingen moeten niet worden behandeld als definitieve orders. De nuttige test is of bondgenoten compenserende toezeggingen krijgen: meer Europese tankervliegtuigen, meer verkenningsvliegtuigen, meer maritieme patrouilles, sterkere luchtverdedigingsverbindingen en duidelijkere aannames over wat de VS in een crisis zullen vrijgeven.

De diepere kwestie is timing. Begrotingsbeloften en EU-aanbestedingsinstrumenten kunnen de Europese krijgsmacht over jaren veranderen, niet in de openingsfase van een crisis. De oostflank van de NAVO kan eerst verzwakken in de ondersteunende laag die de frontlinie overeind houdt. De militairen op de bases blijven zichtbaar. De ontbrekende vliegtuigen kunnen belangrijker blijken.