VS bekijken kernwapens voor Polen

Een generatie lang veranderde de kaart van Amerikaanse kernwapens in Europa nauwelijks. Die rust verdwijnt. Defense News meldde op 2 juni dat Washington vertrouwelijk spreekt over de stationering van vliegtuigen die kernwapens kunnen dragen in Polen en de Baltische staten. Daarmee zou de Amerikaanse nucleaire aanwezigheid worden uitgebreid voorbij de zes landen die nu Amerikaanse kernwapens huisvesten onder de nucleaire taakverdeling van de NAVO. De Poolse minister van Defensie bevestigde de gesprekken. De Litouwse minister Robertas Kaunas erkende dat ook zijn land erbij betrokken is, maar gaf wegens geheimhouding geen details.

Tegelijk haalt Washington conventionele troepen uit Europa terug: Trump kondigde in mei aan dat 5.000 Amerikaanse militairen uit Duitsland vertrekken. In ruil daarvoor biedt de VS een grotere nucleaire voetafdruk. De atoomparaplu wordt zo gepresenteerd als vervanging voor soldaten op de grond.

Twee paraplu’s, één kaart

Frankrijk bouwt over hetzelfde gebied aan een parallelle nucleaire architectuur. President Macron heeft zijn "dissuasion avancée", vooruitgeschoven afschrikking, inmiddels uitgebreid tot negen Europese partners, waaronder Polen, Duitsland en drie Noordse landen. Frankrijk zou tijdelijk Rafale-gevechtsvliegtuigen die kernwapens kunnen dragen op partnerbases stationeren.

De twee systemen lopen via verschillende kanalen. De Amerikaanse nucleaire taakverdeling valt binnen de Nuclear Planning Group van de NAVO, het orgaan waarin alle bondgenoten behalve Frankrijk hun nucleaire houding afstemmen. Frankrijk, dat de NPG sinds 1966 boycot om zijn strategische zelfstandigheid te bewaren, werkt juist met bilaterale afspraken buiten de NAVO om. Parijs zwijgt vooralsnog over de Amerikaanse uitbreiding. Kritiek op Washington zou immers Warschau vervreemden, de belangrijkste partner in Macrons vooruitgeschoven afschrikking.

Beide landen zeggen dat hun inspanningen elkaar aanvullen. In de praktijk verschillen de mechanismen sterk. Bij de Amerikaanse taakverdeling leveren piloten van het gastland Amerikaanse wapens af, terwijl hun regeringen meepraten over de planning. In het Franse model blijft het lanceringsbesluit uitsluitend bij de Franse president. Partners krijgen oefeningen en overleg. De wapens, en de bevoegdheid om ze te gebruiken, blijven Frans.

Grondwettelijke muren, stille parlementen

De uitbreiding botst op juridische grenzen waar opvallend weinig debat over is. De Litouwse grondwet verbiedt massavernietigingswapens op het eigen grondgebied. Toen het parlement nucleair bewapende schepen in de haven van Klaipėda wilde toestaan, sprak president Nausėda zijn veto uit. De Seimas, het Litouwse parlement, handhaafde dat veto met 95 tegen 4 stemmen. Voor een grondwetswijziging is een tweederdemeerderheid nodig die geen enkele huidige coalitie kan leveren.

Polen heeft een ander probleem: twee uitvoerende machtscentra. President Nawrocki onderhoudt een directe lijn met Trump, los van het ministerie van Defensie. Onlangs blokkeerde hij de ratificatie van een Brits defensieverdrag dat de regering-Tusk had uitonderhandeld, met als argument dat hij niet was geraadpleegd. Washington onderhandelt daardoor feitelijk met twee Poolse machtscentra tegelijk.

In Estland heeft de Riigikogu, het parlement, gesproken over de veiligheid van kernenergie, maar niet over kernwapenbeleid. Peilingen over de vraag of Esten kernwapens op hun grondgebied accepteren, bestaan niet. Duitsland, dat al Amerikaanse bommen op de luchtmachtbasis Büchel huisvest, heeft nooit een Bundestagstemming over die regeling gehouden. In heel Europa staat Finland vrijwel alleen in zijn eis dat veranderingen in de nucleaire houding via een wetgevend proces lopen.

Eerst het signaal, dan de hardware

De aankondigingen wegen politiek zwaar, maar operationeel ligt de werkelijkheid verder weg. De speciale opslagkluizen die op gastbases nodig zijn, vergen jaren aan bouw, certificering en integratie met inzetbare vliegtuigen. Polen ontving in mei zijn eerste drie F-35’s, maar certificering van piloten voor nucleaire missies is een apart traject van meerdere jaren.

Voordat er materieel verhuist, moet de NAVO bepalen wat zij hierover wil zeggen. De bondgenootschappelijke top in Ankara op 7 en 8 juli bepaalt of de deur naar oostwaartse nucleaire uitbreiding formeel opengaat, of dat de optie voorlopig in het domein van politieke signalering blijft.

Deze uitbreiding zou plaatsvinden in een vacuüm voor wapenbeheersing. New START, het laatste nucleaire wapenverdrag tussen de VS en Rusland, liep op 5 februari af. Voor het eerst sinds 1972 beperkt geen akkoord het arsenaal van beide kanten en controleren geen inspecties de naleving. Rusland heeft zijn eigen nucleaire doctrine uitgebreid tot Belarus en bouwt daar een opslagfaciliteit, de eerste Russische nucleaire stationering buiten de eigen grenzen sinds het uiteenvallen van de Sovjet-Unie.

Een van de ingrijpendste Europese veiligheidsverschuivingen in een generatie voltrekt zich via geheime kanalen en uitvoerende afspraken. De vraag die geen enkele hoofdstad lijkt te willen stellen, is toch eenvoudig: wie heeft besloten dat de mensen die straks bij deze wapens wonen geen stem krijgen?