Conflict over Usmanov bedreigt EU-sanctielijst

De EU-sanctielijst met Russische personen loopt af op dinsdag 15 september. Na drie mislukte pogingen proberen de EU-ambassadeurs maandag naar verwachting opnieuw de verlenging goed te keuren. Frankrijk heeft zich volgens berichtgeving aangesloten bij Slowakije, dat eist dat oligarch Alisher Usmanov van de lijst wordt geschrapt (Euronews, European Pravda).

Voor verlenging is unanimiteit nodig in de Raad van de EU, waar de nationale regeringen over het buitenlands beleid besluiten. Eén hoofdstad kan de verlenging dus tegenhouden. Daardoor kunnen Frankrijk en Slowakije een conflict over één naam gebruiken als drukmiddel voor de gehele lijst.

Wat Frankrijk en Slowakije willen

Slowakije wil twee oligarchen van de lijst halen: Usmanov en Mikhail Fridman. Ook verzet het land zich tegen een verlenging van de herzieningscyclus van zes naar twaalf maanden. Volgens Euronews, dat zich op vier diplomaten baseert, heeft Frankrijk een compromis voorgesteld: Usmanov schrappen, Fridman handhaven en zo de instemming van Slowakije verkrijgen. Die interventie heeft bij andere regeringen naar verluidt tot "grote frustratie" geleid. Een woordvoerder van de Franse EU-vertegenwoordiging zei tegen Euronews dat Parijs de verlenging van de sancties steunt, maar wilde niet ingaan op de onderhandelingen (Euronews). Ook RFE/RL Europe-redacteur Rikard Jozwiak meldde afzonderlijk dat Usmanovs verwijdering wordt geëist (Čas).

Op 9 september bereikten de ambassadeurs geen akkoord (Censor.NET); op 11 september mislukte opnieuw een poging (European Pravda). Een officieel document van de Raad dat het Franse standpunt bevestigt, is er niet.

De vraag naar het bewijs

Bij een verlenging kan de Raad namen van de lijst verwijderen, zoals eerder ook is gebeurd (Decision 2025/528, EEAS). Daarvoor blijft wel een juridisch verdedigbare grondslag nodig. In februari 2024 handhaafde het EU-gerecht dat beroepen tegen sancties behandelt Usmanovs plaatsing op de lijst. Volgens het gerecht bestonden voldoende gronden om hem aan te merken als een vooraanstaand zakenman in sectoren die inkomsten voor Moskou opleveren (EUR-Lex).

Een rechtbank in Frankfurt oordeelde in juni 2026 in een afzonderlijke zaak dat de Duitse autoriteiten niet hadden bewezen dat Usmanov eigenaar was van of zeggenschap had over het superjacht Dilbar (taz, Weser-Kurier). Het bezit van dat ene jacht vormde echter nooit het criterium voor zijn plaatsing op de sanctielijst. De door het EU-gerecht onderschreven grond, zijn economische positie in inkomsten genererende sectoren, staat nog altijd overeind.

Voor zover uit openbare informatie blijkt, hebben Frankrijk noch Slowakije aangetoond dat de juridische grondslag voor Usmanovs vermelding is veranderd. Mogelijk bewijs dat achter gesloten deuren is besproken, is niet bekendgemaakt.

Wat afloopt en wat niet

De individuele EU-sancties berusten op twee rechtsinstrumenten. Eerst nemen de regeringen een besluit binnen het gemeenschappelijk buitenlands beleid, met reisverboden en bevriezing van tegoeden. Vervolgens maakt een verordening die bevriezing bindend voor banken, bedrijven en nationale autoriteiten. Het besluit heeft een einddatum; de verordening niet.

Komt er maandag geen akkoord, dan vervalt het besluit dat de reisverboden en vermogensbevriezingen mogelijk maakt. De verordening waarmee het financiële stelsel die bevriezingen uitvoert, blijft ondertussen van kracht. Zo ontstaat een juridische tegenstrijdigheid: het handhavingsinstrument blijft bestaan, terwijl de buitenlandpolitieke grondslag wegvalt (Decision 2014/145, Regulation 269/2014). Hoe rechters en complianceafdelingen met zo'n leemte zouden omgaan, is nog niet in de praktijk getoetst.

De bredere sancties tegen de Russische olie-, financiële en technologiesector zijn in andere rechtshandelingen vastgelegd en lopen geen gevaar (Council). Alleen de individuele vermeldingen zouden vervallen, niet het gehele Europese sanctiestelsel tegen Rusland.

De unanimiteitsregel moet voorkomen dat kleinere lidstaten bij besluiten over buitenlands beleid worden overstemd. Tegelijk kan iedere hoofdstad daardoor een volledige lijst gijzelen om iets voor één persoon af te dwingen. Frankrijk en Slowakije hebben tot maandag om een juridische reden voor Usmanovs verwijdering te geven die verder gaat dan de vaststelling dat zijn naam kennelijk de prijs voor consensus is.