Washington richt zich op oudere ASML-machines

Elke AI-chatbot en beeldgenerator draait op geavanceerde chips. Die chips kunnen alleen op grote schaal worden gemaakt met machines van één bedrijf: ASML uit Veldhoven. In een wereld die op boeken draait, bouwt ASML de drukpersen. Zijn lithografiesystemen projecteren schakelingen op siliciumwafers met extreem ultraviolet licht, een technologie die geen ander bedrijf op schaal heeft weten te kopiëren. ASML meldde over 2025 € 32,7 miljard aan netto-omzet en rekent voor 2026 op € 34 miljard tot € 39 miljard, gedragen door de vraag naar AI (ASML annual report).

Daarmee is Nederland, vrijwel bij toeval, een van de strategisch belangrijkste landen in de AI-race. Deze week liep het land vast in een tegenstelling die laat zien hoe kwetsbaar Europa’s positie werkelijk is.

Op 23 juni sloot Nederland zich aan bij Pax Silica, een door de VS geleid verband van landen dat afspraken maakt over mineralen, energie, chips en datacenters om AI-toeleveringsketens binnen bevriende landen te houden (US State Department). In dezelfde week vloog handelsminister Sjoerd Sjoerdsma naar Washington om te lobbyen tegen een Amerikaanse wet die het Congres zeggenschap zou geven over wat Nederlandse bedrijven mogen verkopen, en aan wie (Reuters). Nederland wil meedoen aan de alliantie, maar verzet zich tegen de spelregels. Daar zit Europa’s probleem met AI-hardware.

Waarom een chipmachine een wapen wordt

Pax Silica werd in december 2025 gelanceerd en telt inmiddels meer dan twaalf partners, waaronder Japan, Zuid-Korea, India en verschillende EU-landen. De Amerikaanse onderminister Jacob Helberg bouwde het initiatief rond een eenvoudige gedachte: de AI-race wordt niet alleen gewonnen met betere software, maar met controle over de fysieke basis waarop die software draait: rekenkracht, in de sector "compute" genoemd, mineralen en fabrieken (Hudson Institute, Straits Times). Afstemming tussen bondgenoten over die onderdelen is op zichzelf logisch. Toeleveringsketens die in vijandige handen terechtkomen, kunnen immers worden afgesneden.

Het probleem begint waar coördinatie dwang wordt. ASML’s meest geavanceerde machines, die werken met extreem ultraviolet licht (EUV), mogen onder bestaande exportcontroles al niet aan China worden verkocht. Zulke regels bepalen wie gevoelige technologie mag kopen. De MATCH Act, een wetsvoorstel dat in april door Republikeinen en Democraten in het Congres werd ingediend, zou die beperkingen verder aanscherpen (Baumgartner House release).

Ook ASML’s oudere generatie machines zou dan onder een exportverbod vallen: de systemen die met diep ultraviolet licht (DUV) werken. Die zijn minder vooruitstrevend dan EUV-machines, maar nog altijd waardevol. Bovendien draaien er al duizenden in Chinese fabrieken. Het wetsvoorstel zou ook het onderhoud aan die geïnstalleerde machines beperken. Dat is geen detail. Lithografiemachines zijn geen apparaten die je in het stopcontact steekt en daarna vergeet. Ze vragen voortdurend specialistisch onderhoud, software-updates en onderdelen van de fabrikant. Wordt die servicelijn afgesneden, dan vallen zelfs al verkochte machines uiteindelijk stil (Tom's Hardware).

Voor Europese soevereiniteit is vooral de termijn opvallend: de MATCH Act zou bondgenoten 150 dagen geven om vergelijkbare beperkingen in te voeren. Doen zij dat niet, dan zou Washington de Amerikaanse rechtsmacht uitbreiden naar buitenlandse producten. In de praktijk krijgt een Nederlands bedrijf dan te horen dat het Amerikaanse wetgeving moet volgen (Kim Senate release). Het voorstel is door een commissie gekomen, maar nog niet voltallig aangenomen. Volgens TechCrunch heeft het mogelijk een groter wetgevingspakket nodig om wet te worden.

Wat Europa kan verliezen

De financiële blootstelling is direct. China was in 2025 goed voor ongeveer 33% van ASML’s omzet. In het eerste kwartaal van 2026 was dat aandeel al gedaald naar 19% van de netto systeemverkopen (SCMP, ASML Q1 2026). Die omzet financiert onderzoek en ontwikkeling voor de volgende generatie machines. Krimpt die stroom, dan verzwakt ook Europa’s vermogen om in lithografie voorop te blijven lopen.

ASML heeft zijn hoofdkantoor in Nederland, maar het precisie-ecosysteem eromheen is Europees. Duitse bedrijven als ZEISS en TRUMPF leveren de optiek en lasersystemen die EUV mogelijk maken (ZEISS, TRUMPF). Beperkingen voor ASML werken dus door in die hele leveranciersketen. De EU Chips Act moet Europa’s wereldwijde aandeel in de halfgeleidermarkt verdubbelen naar 20% (European Commission), terwijl Brussel officieel inzet op "de-risking, not decoupling" ten opzichte van China (EU economic security strategy). Maar besluiten over exportcontroles liggen nog altijd bij afzonderlijke lidstaten. Daardoor onderhandelt Nederland alleen met Washington over een machine waarvan heel Europa strategisch afhankelijk is (CSDS VUB).

Zoals Bruegel heeft betoogd, geeft ASML’s monopoliepositie Europa echte onderhandelingsmacht in een versplinterende chipwereld, maar alleen als die macht gezamenlijk wordt gebruikt. Sjoerdsma zei in Washington dat Nederland het doel deelt om gevaarlijke technologie weg te houden bij vijandige partijen, maar dat "cooperation by force" een grens overschrijdt (Reuters). De vraag is of Europa die grens per land kan bewaken, of dat "betrouwbare partner" stilaan iets anders gaat betekenen: hogere kosten, minder onderhandelingsruimte en minder controle over de industriële basis waarop AI wordt gebouwd.