Fenech voor moordjury in Valletta

Bijna negen jaar nadat onderzoeksjournalist Daphne Caruana Galizia op een Maltese weg omkwam door een autobom, zit de man die volgens aanklagers opdracht gaf voor de moord voor een jury in Valletta. Yorgen Fenech, zakenman, wordt vervolgd voor medeplichtigheid aan opzettelijke doodslag en criminele samenzwering. Hij ontkent de beschuldigingen (BBC, The Guardian). De jury oordeelt over één verdachte. Tegelijk wordt zichtbaar of de Maltese instituties een moordzaak omhoog kunnen volgen, naar de persoon die ervan wordt beschuldigd politiek geweld tegen een journalist te hebben betaald.

De veroordelingen onder Fenech

De Maltese rechter heeft de uitvoerders lager in de keten al berecht. George en Alfred Degiorgio, twee van de huurmoordenaars, kregen na schuldbekentenissen 40 jaar cel. Vince Muscat bekende eerder en kreeg 15 jaar. In 2025 werden Robert Agius en Jamie Vella veroordeeld tot levenslang voor het leveren van de bom (Al Jazeera). Melvin Theuma, een taxichauffeur en bookmaker die volgens het Openbaar Ministerie als tussenpersoon optrad tussen Fenech en de moordenaars, kreeg presidentieel pardon in ruil voor zijn getuigenis (The Guardian).

Voor de aanklagers draait de zaak nu om de vraag of Fenech de moord heeft besteld, gefinancierd of er materieel aan heeft meegewerkt. In de eerste procesdagen kwamen plannen voor bomaanslagen, geheime opnames en observatiebewijs al in het dossier terecht (Newsbook). Fenechs verbinding met de zaak loopt via zijn zakelijke belangen: journalistiek onderzoek bracht hem in verband met offshoreconstructies en een groot energiecontract van de staat, precies het soort dossier waar Caruana Galizia mee bezig was. Dat de vermeende opdrachtgever van de moord op een journalist eindelijk voor een jury staat, is op zichzelf een verschuiving. De periode van negen jaar tussen moord en proces hoort overigens net zo goed bij dit verhaal.

Wat Brussel wel en niet kan doen

Caruana Galizia onderzocht corruptie op hoog niveau in een EU-lidstaat toen zij werd vermoord. Daarmee is het proces ook een Europese rechtsstaatkwestie, al stoppen de instrumenten van Brussel bij de deur van de rechtszaal. De Europese Commissie, het dagelijks bestuur van de EU, kan het Maltese justitiële stelsel volgen en aandringen op hervormingen. Zij kan Maltese aanklagers niet vervangen en een jury niet voorschrijven wat zij moet besluiten (European Commission).

Na de moord heeft de EU wel nieuwe wetgeving aangenomen. De anti-SLAPP-richtlijn, breed bekend als "Daphne's Law", beschermt journalisten en activisten tegen misbruik van rechtszaken die bedoeld zijn om hen via proceskosten tot zwijgen te brengen, niet via juridische merites (EUR-Lex). Een andere wet, de European Media Freedom Act, gaat over bronbescherming en redactionele onafhankelijkheid. Zulke regels moeten het moeilijker maken om journalisten te isoleren voordat dreigingen fysiek worden. Ze bepalen niet of Fenech schuldig is.

Malta's onafgemaakte hervormingen

De diepere zorg is niet of Malta een proces kan voeren, maar of het de omstandigheden heeft veranderd die de moord mogelijk maakten. Een openbaar onderzoek concludeerde in 2021 dat Maltese staatsinstellingen verantwoordelijkheid droegen voor een klimaat van straffeloosheid rond corruptie (Euronews). Vijf jaar later zijn dezelfde zwaktes er nog steeds.

Het Centre for Media Pluralism and Media Freedom schat Malta in op 71% risico. Het wijst erop dat overheidsfunctionarissen journalisten op sociale media blijven aanvallen en dat Malta de aanbevelingen uit het onderzoek nog altijd niet volledig heeft uitgevoerd (CMPF). Reporters Without Borders beschrijft een gepolariseerd medialandschap, gevormd door politieke partijen en een regering die weinig haast maakt met de hervormingslijst (RSF). FAZ vatte het proces op als een test: onderzoekt Malta werkelijk de politieke verbindingen rond de moord, of berecht het vooral de laatste prominente verdachte (FAZ).

De zaak rond de Slowaakse journalist Ján Kuciak laat zien waar dit mis kan gaan. Kuciak werd in 2018 vermoord terwijl hij onderzoek deed naar corruptie. De vermeende opdrachtgever, Marian Kočner, werd twee keer vrijgesproken van het bestellen van de moord en staat nu voor de derde keer terecht, terwijl hij intussen vastzit voor een afzonderlijke veroordeling wegens valsheid in geschrifte (Aktuality, Denník N). Het patroon is in Europa herkenbaar: rechters kunnen de handen bestraffen die een moord uitvoerden, terwijl het toch niet lukt te bewijzen wie ervoor betaalde.

De jury in de zaak-Fenech beslist over één strafrechtelijke vraag. De bredere vraag, of Malta de straffeloosheid heeft afgebroken waardoor een journalist om haar werk kon worden vermoord, ligt bij de Maltese regering. Negen jaar aan EU-rapporten, parlementaire resoluties en ranglijsten over persvrijheid hebben die vraag al gesteld. Malta's regering is het antwoord nog altijd schuldig.