Fenech voor jury om huurmoord

Bijna negen jaar nadat onderzoeksjournalist Daphne Caruana Galizia door een autobom werd gedood, verscheen deze week de man voor de jury die volgens het Openbaar Ministerie opdracht gaf voor haar moord. Yorgen Fenech, een van de rijkste zakenlieden van Malta, wordt ervan beschuldigd huurmoordenaars ongeveer € 150.000 te hebben betaald om de aanslag uit te voeren (The Guardian, BBC). Hij ontkent de beschuldigingen. Het proces brengt de zaak dichter dan ooit bij de mensen die volgens de aanklagers boven de uitvoerders stonden. Maar een rechtszaal kan maar een deel van dit verhaal behandelen.

Wat de jury kan vaststellen, en wat niet

In de openingsverklaring schetste het Openbaar Ministerie een directe keten. Een tussenpersoon, Melvin Theuma, zou het moordcontract hebben geregeld. De drie huurmoordenaars en de leveranciers van de bom zijn al veroordeeld. De vraag is nu of de aanklagers kunnen bewijzen dat Fenech de opdracht gaf (The Guardian).

Een vonnis, schuldig of niet, beantwoordt niet de bredere vraag die deze zaak in Europa levend heeft gehouden: of Malta’s eigen instituties de omstandigheden hebben geschapen waarin de moord mogelijk werd. Een afzonderlijk openbaar onderzoek, gepubliceerd in 2021, concludeerde dat de Maltese staat verantwoordelijkheid moest dragen voor het ontstaan van een klimaat van straffeloosheid (Public Inquiry report, Euronews). Dat onderzoek wees op politie die niet optrad tegen bedreigingen aan het adres van Caruana Galizia, toezichthouders die wegkeken van de corruptie waarover zij schreef, en politieke leiders die profiteerden van stilte. Het proces gaat over de strafrechtelijke schuld van één man. Het onderzoek ging over falende politie, falend toezicht en politieke macht. Het een vervangt het ander niet.

De EU-wetten die deze zaak hielp afdwingen

De moord had een zeldzaam gevolg: Europese instellingen gingen niet alleen over persvrijheid praten, maar moesten ook handelen. Het Europees Parlement, de rechtstreeks gekozen volksvertegenwoordiging van de EU, eiste dat Malta de aanbevelingen uit het onderzoek zou uitvoeren. Ook behandelde het Parlement de moord als een toetssteen voor de vraag of de EU een lidstaat aan gezamenlijke rechtsstatelijke normen kan houden (European Parliament resolution).

Daarna volgden twee Europese wetten, mede gevormd door de politieke druk die deze zaak veroorzaakte. De anti-SLAPP-richtlijn richt zich tegen misbruik van rechtszaken om journalisten het zwijgen op te leggen, maar geldt alleen voor grensoverschrijdende zaken. Binnenlandse intimidatiecampagnes blijven daardoor grotendeels buiten bereik (EUR-Lex). Die beperking doet ertoe. Volgens Telex kreeg Caruana Galizia tijdens haar loopbaan te maken met 43 rechtszaken, waarvan de meeste gewoon bij Maltese rechtbanken werden aangespannen. De European Media Freedom Act voegt waarborgen toe voor redactionele onafhankelijkheid en transparantie over eigendom (EUR-Lex).

Die wetten bestaan inmiddels. Of zij ook gedrag veranderen op plekken waar lokale machtsgroepen weinig reden zien om te bewegen, is een andere kwestie. Onafhankelijke monitoring door het Centre for Media Pluralism and Media Freedom laat zien dat Malta de aanbevelingen uit het openbare onderzoek nog altijd niet volledig heeft uitgevoerd (CMPF). De Europese Commissie, het dagelijks bestuur van de EU dat toeziet op de naleving van EU-recht, kan procedures beginnen tegen landen die richtlijnen niet omzetten in nationaal recht. Maar geen enkel juridisch mechanisme werkt vanzelf wanneer de binnenlandse politiek de andere kant op duwt.

Het proces kreeg aandacht in heel Europa, en het patroon zegt veel. Slowaakse media lazen de zaak door de lens van de moord op journalist Ján Kuciak in 2018 en de omstreden zaak tegen zakenman Marian Kočner, waarin rechtbanken eveneens moeite hadden om de rol van een vermeende opdrachtgever bewezen te krijgen (Aktuality.sk). In Hongarije bracht het regeringsgezinde Origo het verhaal als buitenlands misdaadnieuws, ontdaan van rechtsstatelijke context (Origo). Een proces over de moord op een journalist kan eerlijk worden verslagen, of worden platgeslagen tot een politierubriek. Die redactionele keuze laat zien hoe een perssysteem omgaat met ongemakkelijke Europese precedenten.

Het open dossier

Corinne Vella, de zus van Caruana Galizia, noemde de opening van het proces "een opluchting" (Lovin Malta). Opluchting, geen afronding. De jury zal een oordeel vellen over Fenech. Zij zal niet uitleggen welke functionarissen en tussenpersonen het klimaat mogelijk maakten dat het openbare onderzoek beschreef. Zij zal Malta niet dwingen om hervormingen af te maken die volgens toezichthouders nog steeds onvolledig zijn. En zij zal ook niet laten zien of Europese mediawetten verandering kunnen afdwingen wanneer lokale macht geen belang heeft bij verandering. De rechtszaal is opengegaan. De moeilijkere afrekening ligt daarbuiten.