Zaporizja heeft diesel voor 10 dagen

De grootste kerncentrale van Europa verloor op 20 augustus haar laatste aansluiting op het elektriciteitsnet. Gevechten ten noorden van de Dnipro sneden toen de enige overgebleven hoogspanningslijn door. Tien dagen later draaien de koelsystemen van zes stilgelegde reactoren en hun bassins met gebruikte splijtstof alleen nog op noodaggregaten (LIGA, NV).

IAEA-topman Rafael Grossi schat de resterende marge op ongeveer 10 dagen. Zonder herstel van de netaansluiting of nieuwe dieselleveringen kan de centrale volgens hem volledig zonder stroom komen te zitten (Straits Times, RBC-Ukraine).

Een crisis die lijn voor lijn is opgebouwd

Deze kwetsbaarheid is niet plots ontstaan. Voor de grootschalige Russische invasie had Zaporizja 10 externe stroomlijnen. Die vielen één voor één weg, tot op 20 augustus ook de laatste lijn, de 330 kV-verbinding Ferosplavna-1, uitviel (Ukrainian News, Rubryka). Door de militaire activiteit kunnen technici zelfs de oorzaak niet vaststellen. De IAEA onderhandelt nu over een plaatselijk staakt-het-vuren, zodat herstelploegen het terrein kunnen bereiken (World Nuclear News).

De reactoren produceren al meer dan twee jaar geen stroom meer. Maar "stilgelegd" betekent niet inert. Door radioactief verval in splijtstofelementen en bassins met gebruikte splijtstof blijft warmte vrijkomen. De pompen, kleppen en meetinstrumenten die die warmte afvoeren, hebben allemaal elektriciteit nodig (Nuclear News Network, News UN). Vallen netstroom en diesel tegelijk weg, dan stopt de koeling en lopen de temperaturen op. Dat risico is lager dan bij een centrale op vol vermogen, maar het is niet nul.

Eerder in augustus verhoogden operators het waterpeil in de bassins met gebruikte splijtstof bij alle zes eenheden. Daarmee kochten zij extra tijd voordat het water zou gaan koken als actieve koeling wegvalt (Nuclear News Network). IAEA-inspecteurs controleerden het grootste deel van de 20 dieselgeneratoren van de centrale en zagen op 27 en 28 augustus brandstoftrucks aankomen vanaf twee nabijgelegen locaties (NV, 5 Kanal). Toch hebben inspecteurs het belangrijkste brandstofdepot buiten het terrein sinds maart 2025 niet meer bezocht. Volgens berichten werd de laatste geplande levering aan die opslagplaats maanden geleden door gevechten vertraagd (UNN, Rubryka). Het cijfer van 10 dagen diesel komt dus van personeel van de centrale, niet uit een onafhankelijke voorraadcontrole door de IAEA.

Drie droneaanvallen in dezelfde week voegden een tweede risico toe: één aanval bij het koelwaterbekken verwondde twee medewerkers, één raakte de droge opslagplaats voor gebruikte splijtstof en een derde trof een sprinklerinstallatie (meldde de IAEA op X, Agerpres). De stralingsniveaus bleven normaal. Het agentschap wees geen verantwoordelijke aan.

De Rosatom-vraag die Europa blijft ontwijken

Europese regeringen lezen de waarschuwing door hun eigen kernenergiepolitiek.

Frankrijk, het land in Europa dat het sterkst op kernenergie leunt, trekt een voorzichtige grens. Consultant Stéphane Audrand zei tegen Le Parisien dat een centrale in koude stilstand niet automatisch "een nieuw Tsjernobyl" wordt zodra de netstroom wegvalt (Le Parisien). De Franse waarschuwing is praktischer: oorlog maakt ook de infrastructuur rond een centrale gevaarlijk. Onderstations, wegen, brandstofleveringen en uitgeput personeel worden dan zelf veiligheidsrisico's (Euronews). Greenpeace France gebruikt de crisis om sancties tegen Rosatom te eisen en wijst erop dat nucleaire handel nog altijd buiten de Europese sanctiepakketten tegen Rusland valt (France 24).

Hongarije valt vooral op door stilte. Regeringsgezinde media namen de IAEA-gegevens over zonder de link te leggen met Paks II, het door Rosatom gefinancierde reactorproject van Boedapest (Világgazdaság). De reden is praktisch: Paks levert een groot deel van de Hongaarse elektriciteit, en Paks II wordt gebouwd en gefinancierd door hetzelfde Russische staatsbedrijf voor kernenergie (World Nuclear Association). Boedapest heeft er alle belang bij Zaporizja als oorlogsprobleem te behandelen, niet als argument om Rosatom te sanctioneren. Zolang het Europese sanctieregime de nucleaire sector ontziet (Council of the EU), hoeft Hongarije zijn veto overigens niet eens in te zetten.

Polen presenteert de kwestie als Russische dwang, maar beschermt tegelijk het vertrouwen in zijn eigen eerste kernenergieproject. Volgens de Poolse nucleaire toezichthouder is verlies van externe stroom een standaardscenario waarvoor centrales zijn ontworpen en dat dieselgeneratoren kunnen opvangen. Zaporizja is uitzonderlijk gevaarlijk door oorlog en bezetting, niet door kerntechnologie als zodanig (BiznesAlert).

De directe vraag is technisch: krijgt Grossi met zijn poging tot een staakt-het-vuren herstelploegen ter plaatse voordat de diesel opraakt? De grotere vraag is politiek. Zaporizja is het zichtbaarste gevolg van Russische controle over Europese nucleaire infrastructuur. Toch behandelt de EU de centrale als een veiligheidscrisis, terwijl zij de Russische nucleaire hefboom nog altijd niet in haar sanctiebeleid verwerkt. Die keuze schuiven de ministers van Buitenlandse Zaken steeds opnieuw voor zich uit.