Zaporizja draait op dieselmarge

In de grootste kerncentrale van Europa draaien de noodgeneratoren al elf dagen als enige stroombron. De zes reactoren van Zaporizja zijn stilgelegd en leveren geen elektriciteit meer, maar de splijtstofelementen en bassins met gebruikte splijtstof produceren nog altijd warmte door radioactief verval. De pompen die die warmte afvoeren, de meetinstrumenten die de temperatuur bewaken en de brandbeveiliging hebben allemaal stroom nodig. Sinds 20 augustus, toen gevechten ten noorden van de Dnipro de laatste externe hoogspanningslijn naar de centrale doorsneden, komt elke watt uit dieselgeneratoren (IAEA on X, Al Jazeera).

IAEA-topman Rafael Grossi waarschuwde op 28 augustus dat de centrale zonder herstel van netstroom of nieuwe dieselleveringen binnen ongeveer tien dagen alle elektriciteit kan verliezen. Dat cijfer is breed opgevat als een aftelling. Het is preciezer dan dat, en tegelijk minder geruststellend.

Tien dagen is een brandstofmarge, geen meltdownklok

Het getal van tien dagen komt van het personeel van de centrale en is aan de IAEA doorgegeven als de minimale dieselreserve die volgens de bedrijfsregels vereist is (LIGA, The Hindu). Onafhankelijk gecontroleerd is die voorraad niet. IAEA-inspecteurs bekeken de brandstofniveaus in de meeste van de twintig noodgeneratoren en zagen op 27 en 28 augustus dieselwagens aankomen vanuit twee nabijgelegen locaties (NV, UNN). Maar het belangrijkste brandstofdepot buiten het terrein hebben zij sinds maart 2025 niet meer bezocht. Veiligheidsrisico's en militaire activiteit blokkeerden de toegang, en een voor mei geplande levering werd uitgesteld (IAEA update 313, Straits Times).

Als de diesel inderdaad opraakt, is dat ernstig, maar niet onmiddellijk catastrofaal. De Finse nucleaire toezichthouder STUK zei tegen Yle dat een zwaar ongeluk na volledig verlies van koeling waarschijnlijk pas na weken zou ontstaan, en mogelijk helemaal niet, omdat de reactorstructuren warmte opnemen. De centrale ligt immers al sinds 2022 stil (Yle). Bellona, een Noorse milieustichting, schatte dat zelfs bij volledig falende koeling het water in de reactorgebouwen nog twee tot drie weken zou verdampen voordat splijtstof bloot kan komen te liggen (Bellona). Eerder in augustus verhoogden operators bovendien het waterpeil in de bassins met gebruikte splijtstof bij alle zes eenheden, waardoor er meer tijd is voordat koken kan beginnen (World Nuclear News, Nuclear News Network).

Veilig is de situatie niet. Het gevaar zit alleen niet in een tikkende bom, maar in het wegvallen van de ene beschermingslaag na de andere.

Wie kan dit oplossen?

Voor de grootschalige Russische invasie kreeg Zaporizja stroom via tien externe hoogspanningslijnen. Door de oorlog bleef er één over. Toen de 330 kV-lijn Ferosplavna-1 op 20 augustus uitviel, werden dieselgeneratoren de enige achtervang van de centrale: een systeem dat is bedoeld voor noodsituaties van uren, niet van weken (Zeit, DW). Grossi probeert nu een lokaal staakt-het-vuren te regelen, zodat technici de beschadigde lijn kunnen bereiken (World Nuclear News).

Het probleem is een gezagsverdeling in drie stukken. Oekraïne blijft de juridische soeverein; zijn nucleaire toezichthouder is de wettige veiligheidsautoriteit. Rusland heeft de feitelijke controle over het terrein: toegang, personeel, brandstoflogistiek. De IAEA kan inspecteren, waarschuwen en bemiddelen, maar kan binnen een land geen veiligheidsnormen afdwingen of reparaties bevelen (IAEA FAQ). De VN-Veiligheidsraad, het enige orgaan met dwingende bevoegdheden, loopt vast op het Russische veto.

De EU steunt toegang voor de IAEA en dringt erop aan dat alle eenheden in koude stilstand blijven. In de praktijk betekent dat sancties, diplomatie en noodplanning voor het geval een radiologisch incident EU-grondgebied raakt (European Parliament question E-003880/2025, EEAS). Frankrijk behandelt Zaporizja als een oorlogsrisico, niet als een argument tegen zijn eigen reactoren, terwijl ngo's aandringen op Rosatom-sancties die Parijs niet heeft gesteund (Connaissance des Énergies). Hongarije geeft IAEA-informatie door zonder de crisis te verbinden aan zijn eigen uitbreiding van Paks II, gefinancierd door Rosatom. Die afhankelijkheid beperkt wel de politieke bewegingsruimte van Boedapest bij Russische nucleaire dossiers (Portfolio).

De door Rusland aangestelde woordvoerder van de centrale, Yevgenia Yashina, zegt dat het personeel de voorraden bewaakt en verwerpt het beeld van een onvermijdelijke aftelling (TASS). Dat is een claim van de exploitant onder de bezettingsadministratie. Vandaag kan die zelfs kloppen. Maar de veiligheid van Zaporizja hangt nu af van een dieselketen die moet blijven functioneren onder bezetting, vlak bij actieve gevechten, met inspectietoegang die buitenstaanders slechts deels kunnen controleren. De instelling met feitelijke controle heeft geen legitiem gezag om de centrale te beheren, en elke instelling met legitiem gezag kan er niet bij.