EU-inkopers krijgen mogelijk Europees voorkeursrecht

De Europese Commissie heeft op 9 september een Public Procurement Act voorgesteld die overheidsinkopers in de hele EU de mogelijkheid geeft Europese leveranciers voorrang te verlenen (Commissie). De tekst vervangt drie bestaande richtlijnen door één verordening, die rechtstreeks geldt in alle 27 lidstaten. Zoals To Brief vorige week na het uitlekken van het ontwerp al meldde (To Brief), verschuift het zwaartepunt bij aanbestedingen van de laagste prijs naar de beste prijs-kwaliteitverhouding. Voorlopig verandert er overigens niets. Eerst moeten het Europees Parlement en de Raad van de EU, waarin de nationale regeringen onderhandelen, de verordening goedkeuren.

Vrijwillige bevoegdheden, echte keuzes

Het voorstel biedt overheidsinkopers een gereedschapskist, maar verplicht hen niet die te gebruiken. Zij zouden leveranciers kunnen weren uit landen die Europese bedrijven geen gegarandeerde toegang tot hun overheidsopdrachten bieden. Ook mogen ze eisen dat een minimumaandeel van de aangeboden goederen uit de EU komt (voorgestelde verordening, Politico). Een Franse burgemeester kan daarmee een Chinese busfabrikant uitsluiten, terwijl een Fins ziekenhuis de nieuwe mogelijkheden volledig naast zich neer kan leggen.

Handelsverdragen bepalen waar de grens ligt. Landen die via WTO-afspraken of bilaterale overeenkomsten met de EU toegang tot Europese aanbestedingen hebben bedongen, zoals de VS, Japan en Noorwegen, behouden hun huidige rechten. Bedrijven uit landen zonder zulke afspraken, waaronder China en India, kunnen wel met beperkingen te maken krijgen (Guardian, voorgestelde verordening). Poolse autoriteiten mogen Poolse ondernemingen niet boven Duitse concurrenten verkiezen: de interne-marktregels verbieden discriminatie tussen lidstaten nog altijd.

Daarnaast krijgt de Commissie een afzonderlijke en verdergaande bevoegdheid. Zodra zij vaststelt dat een derde land Europese bedrijven stelselmatig van zijn eigen aanbestedingen uitsluit, kan zij verplichte beperkingen opleggen. Op een beperktere toepassing van deze aanpak heeft Beijing al gereageerd. Nadat Brussel in 2025 Chinese aanbieders op grond van het bestaande International Procurement Instrument beperkte bij aanbestedingen voor medische hulpmiddelen, legde China Europese leveranciers vergelijkbare beperkingen op (Crowell). Het risico op vergelding is daarmee geen theoretisch bezwaar meer.

Kwaliteitsdrempels zonder arbeidswaarborgen

Ook wordt de beste prijs-kwaliteitverhouding de standaard voor de gunning van opdrachten. Kwaliteit moet voor minstens 30% meetellen in de beoordeling en voor minstens 50% bij arbeidsintensieve diensten zoals schoonmaak en beveiliging (EU Perspectives, voorgestelde verordening). Die percentages bieden werknemers echter geen verplichte bescherming. De Italiaanse vakbond CGIL vreest dat de tekst afbreuk doet aan de Italiaanse Public Contracts Code uit 2023. Die wet verplicht inschrijvers te vermelden welke collectieve arbeidsovereenkomst zij toepassen en aan te tonen dat zij gelijkwaardige bescherming bieden (Il Fatto Quotidiano). Omdat een Europese verordening boven nationaal recht gaat, is het juridisch onzeker of Italië zijn strengere eisen kan handhaven. De European Trade Union Confederation heeft het Parlement en de Raad daarom opgeroepen bindende werknemersbescherming aan de tekst toe te voegen (ETUC).

Regeringen hebben nog geen kant gekozen

Eurocommissaris Stéphane Séjourné stelt dat inkopers al ruimte hadden om kwaliteit zwaarder te laten wegen, maar daarvan uit angst voor rechtszaken weinig gebruikmaakten. Hij wil burgemeesters politiek aanspreekbaar maken op hun inkoopkeuzes (Le Monde). De Duitse Kamer van Koophandel noemt lokalisatie-eisen een laatste redmiddel dat prijzen kan opdrijven en tegenmaatregelen kan uitlokken (DIHK). Negen lidstaten, waaronder Zweden, Tsjechië, Finland en Ierland, waarschuwden in december 2025 dat een breed Europees voorkeursbeleid de concurrentie kan schaden (Euronews). Die waarschuwing dateert wel van vóór dit concrete voorstel. Geen enkele regering heeft zich formeel voor of tegen de tekst uitgesproken.

Volgens de gewone wetgevingsprocedure moeten het Parlement en de Raad overeenstemming bereiken over de definitieve tekst. In de Raad is een gekwalificeerde meerderheid nodig: minstens 15 van de 27 regeringen, die samen 65% van de EU-bevolking vertegenwoordigen, moeten voorstemmen (Europees Parlement). Geen van beide instellingen heeft al een onderhandelingspositie bepaald. Nog vóór de eerste stemming zal vermoedelijk één praktische vraag het debat beheersen: wie controleert of goederen in een offerte werkelijk uit de EU komen, en wie betaalt de meerprijs wanneer een inkoper Europese leveranciers voortrekt?

De Commissie stelt een Europese voorkeur voor, maar maakt die niet verplicht. Het Parlement en de nationale regeringen bepalen nu of Europa één gemeenschappelijke inkoopregel krijgt of een keuzemenu waarvan overheidsinkopers geen gebruik hoeven te maken. Vooralsnog heeft geen van beide zijn kaarten op tafel gelegd.