EU schrapt twee oligarchen, houdt 3,000 op lijst

EU-regeringen spraken dinsdag af de Russische miljardairs Alisher Usmanov en Mikhail Fridman van de sanctielijst van de Unie te halen. In ruil daarvoor blijven de sancties tegen meer dan 3.000 andere personen en entiteiten (Kyiv Independent) van kracht tot 22 september 2029 (The Guardian). Letland en Estland hebben inmiddels nationale sancties tegen beide mannen ingesteld, maar daarmee herstellen ze niet de bevriezing van tegoeden die in alle 27 lidstaten gold.

Waarom één lijst zo ver reikt

De EU-lijst is van belang door wat zij private bedrijven verplicht te doen. Op grond van Verordening 269/2014, de wet die de Ruslandlijst omzet in bindende financiële regels, moet iedereen die geld van een vermeld persoon onder zich heeft dat bevriezen. Betalingen aan die persoon zijn verboden (EUR-Lex). Die verplichting geldt voor EU-banken en bedrijven, waar ter wereld ze ook actief zijn. Ook EU-burgers in het buitenland en transacties die deels binnen de Unie plaatsvinden vallen eronder.

In de praktijk raadplegen een bank in Frankfurt, een notaris in Milaan en een fonds in Luxemburg dezelfde lijst en handelen ze daarnaar. Zodra de schrapping juridisch ingaat, staan de namen van deze twee mannen er niet langer op. Daarmee vervallen alleen de sancties op grond van deze lijst. Een afzonderlijk bevel over een specifiek tegoed is een andere juridische kwestie.

Het precieze tijdstip van die verandering staat nog niet vast. BBC Russian meldde dat het besluit dinsdagavond in het Publicatieblad van de EU verscheen, het officiële blad waarin besluiten moeten worden gepubliceerd voordat ze bindend worden (BBC Russian). To Brief heeft het nummer van het wijzigingsbesluit en het tijdstip waarop het ingaat nog niet aan de hand van het Publicatieblad bevestigd.

Hoe twee namen de verlenging blokkeerden

Voor verlenging van deze sancties is unanimiteit vereist. Iedere regering kan dus haar veto uitspreken. Rond een deadline geeft dat één omstreden naam invloed op duizenden andere vermeldingen. Als de verlenging niet doorgaat, vervallen de sancties voor iedereen op de lijst.

Diplomaten vertelden Euronews dat Frankrijk zich had aangesloten bij Slowakije, dat op verwijdering van Usmanov aandrong (Euronews). Parijs heeft zijn standpunt niet publiekelijk toegelicht. Ook andere vermeldingen vervielen bij de verlenging, maar juist deze twee namen hielden het akkoord op.

Op 21 september gebruikte Letland zijn veto en trok het zich daarna terug. Riga stelde dat het laten verlopen van de hele lijst ook alle anderen erop vrij spel zou geven (Kyiv Independent, The Guardian). Een eerder bericht van To Brief beschreef hoe het veto strandde (To Brief).

Estland was tegen de schrappingen, maar onthield zich van stemming. Bij unanimiteit geldt een onthouding immers niet als veto. Tallinn legde zo zijn bezwaar vast zonder het besluit tegen te houden. Het ministerie van Buitenlandse Zaken van Estland presenteerde de uitkomst als een verlenging van de persoonsgerichte sancties met drie jaar (Estonian foreign ministry). Door die langere termijn verdwijnen de terugkerende deadlines waarop één hoofdstad de hele lijst onder druk kon zetten.

Wat Baltische sancties wel en niet kunnen

De Letse regering meldde op 23 september financiële sancties en inreisbeperkingen voor beide mannen (LSM). Estland kondigde na de schrappingen eigen nationale sancties aan. Beide maatregelen zijn tot dusver alleen in algemene termen beschreven; uitzonderingen en ingangsdata zijn nog niet bevestigd.

Litouwen loopt achter. Het ministerie van Buitenlandse Zaken heeft voorgesteld beide mannen vijf jaar lang de toegang tot het land te ontzeggen (LRT). Op 23 september werd nog gewerkt aan een bevriezing van tegoeden; geen enkele Litouwse maatregel was toen van kracht (Lrytas/ELTA).

Nationale sancties reiken niet verder dan de nationale wet. Een Letse of Estse bevriezing bindt banken en bedrijven die onder de rechtsmacht van dat land vallen. Zo’n maatregel kan geen Duitse of Italiaanse bank aansturen en zet de mannen evenmin terug op de EU-lijst.

Inreisverboden kunnen wel verder reiken. Via het Schengen Information System, een gedeelde databank die grensbewakers in de paspoortvrije zone gebruiken, kan een verbod van één land leiden tot weigering aan een andere grens (EUR-Lex). Er zijn geen aanwijzingen dat Riga of Tallinn zo’n signalering heeft ingevoerd. Ook als dat gebeurt, geldt die voor reizen, niet voor geld.

Daarin ligt de kern van de ruil. De EU kreeg drie jaar zekerheid voor de bredere sanctielijst. De prijs was het enige instrument dat alle banken en bedrijven in de Unie verplichtte het geld van deze twee mannen te bevriezen. Baltische wetten kunnen hen in eigen land beperken en signaleringen in Schengen kunnen hen buiten Europa houden, maar geen van beide raakt hun rekeningen in Frankfurt of Luxemburg. Voor een nieuwe gezamenlijke bevriezing is opnieuw een unaniem EU-besluit nodig, met hetzelfde vetorecht dat hun schrapping mogelijk maakte.