EU ruilt twee oligarchen voor drie jaar sancties

EU-ambassadeurs zouden op 22 september hebben ingestemd met de verlenging van een van de sanctielijsten tegen Rusland met drie jaar, in plaats van zes maanden (EFE/Unitel, Il Foglio). In ruil zouden twee miljardairs van de lijst verdwijnen: Mikhail Fridman en Alisher Usmanov. Geen van beide wijzigingen heeft al rechtskracht. Als de schrappingen doorgaan, hangt het ervan af in welk land hun bezittingen zich bevinden of die bevroren blijven.

Wat nu daadwerkelijk geldt

De lijst bevat personen die ervan worden beschuldigd de territoriale integriteit van Oekraïne te ondermijnen. Het is een van de verschillende EU-sanctieregimes tegen Rusland. Twee juridische teksten vormen de basis. Een besluit over het buitenlands beleid bepaalt wie op de lijst staat en een inreisverbod krijgt (Decision 2014/145/CFSP). Een afzonderlijke verordening, Verordening 269/2014, maakt de bevriezing van tegoeden bindend voor iedere bank en onderneming in de EU.

Het akkoord van de ambassadeurs verandert geen van beide teksten. De Raad, waarin de ministers van de 27 lidstaten formele besluiten nemen, moet beide teksten aanpassen en de wijzigingen publiceren in het Publicatieblad, het officiële wetgevingsblad van de EU. To Brief had woensdagochtend geen gepubliceerd besluit gevonden waarin de termijn van drie jaar of de schrappingen zijn vastgelegd. Tot zo'n besluit verschijnt, loopt de lijst door op basis van de zevendaagse noodverlenging die moest voorkomen dat hij zou vervallen (To Brief).

Hoe één veto een ruilmiddel werd

Voor verlenging is unanimiteit nodig. Eén regering kan de maatregel dus blokkeren (Article 31 TEU). Daardoor wordt iedere deadline een moment waarop druk kan worden uitgeoefend. Slowakije hield aanvankelijk zijn instemming tegen. Frankrijk vroeg vervolgens om Usmanov van de lijst te halen, volgens vier diplomaten die door Euronews zijn aangehaald.

Letland gebruikte hetzelfde veto om beide schrappingen tegen te houden (To Brief). Uit het gemelde akkoord blijkt dat Riga zijn bezwaar inmiddels heeft ingetrokken.

Frankrijk verwees naar de nationale veiligheid, maar heeft niet gezegd welk belang precies op het spel staat. De Franse delegatie sprak tegenover diplomaten van een "specifieke kwestie van nationale veiligheid" (Euronews). Op 17 september vroeg een journalist het ministerie van Buitenlandse Zaken waarom Frankrijk Usmanov van de lijst wilde halen. De woordvoerder antwoordde dat de gesprekken in de Raad vertrouwelijk waren (France Diplomatie). Door die stilte speculeren diplomaten over een verborgen ruil, zonder dat er een document is dat zulke theorieën ondersteunt (EUobserver).

De twee mannen werden als één pakket behandeld, maar hun procesdossiers lopen uiteen. Het Gerecht van de EU vernietigde Fridmans oorspronkelijke plaatsing op de lijst in april 2024 wegens gebrek aan bewijs. De plaatsing van Usmanov bleef in februari 2024 wel overeind (CURIA, T-301/22, CURIA, T-237/22). Als het akkoord wordt uitgevoerd, verdwijnt Usmanov dus van de lijst ondanks een plaatsing die door de rechter is bevestigd. Parijs heeft daarop aangestuurd, maar weigert publiekelijk uit te leggen waarom.

Wat gebeurt er met een bevriezing na schrapping?

Een plaatsing op een EU-lijst verplicht iedere bank in iedere lidstaat om de tegoeden van de betrokkene te bevriezen. Een nationale maatregel geldt alleen op het eigen grondgebied. De Letse sanctiewet geeft Riga de mogelijkheid om zelf tegoeden te bevriezen en inreisverboden op te leggen (Latvian sanctions law). Zulke maatregelen zouden Letse banken binden, maar niet een Duitse of Italiaanse bank die dezelfde bezittingen onder zich heeft.

Italië laat het tegenovergestelde zien. De bevriezing in 2022 van villa's op Sardinië die aan Usmanov werden gelinkt, berustte op de EU-plaatsing. Er is geen afzonderlijk Italiaans besluit bekend (Il Foglio). Zodra de schrapping van kracht wordt, heeft Rome waarschijnlijk geen juridische basis meer om de villa's bevroren te houden. Duitsland zit ertussenin. Een rechtbank in Frankfurt oordeelde in juni dat de autoriteiten niet hadden bewezen dat Usmanov zeggenschap heeft over het jacht Dilbar. Alleen een lopend hoger beroep houdt het schip voorlopig vast (taz).

Wat een langere termijn oplevert

Een termijn van drie jaar geeft banken en bedrijven meer zekerheid. Ook verdwijnen veel vaste deadlines waarop één regering de hele lijst kan gijzelen. De Raad kan tussentijds nog steeds personen toevoegen of schrappen en mensen op de lijst kunnen naar de rechter stappen. Het aantal verplichte momenten waarop alle 27 regeringen moeten instemmen om de overige namen te handhaven, neemt wel af.

De Raad moet nu eerst een gepubliceerd juridisch besluit opleveren voordat iets hiervan bindend wordt. Parijs moet ondertussen uitleggen welk belang van nationale veiligheid met de schrapping is gediend, iets wat het tot nu toe weigert. Als Usmanov daadwerkelijk van de lijst verdwijnt, is het voortduren van de bevriezing van zijn bezittingen geen EU-besluit meer. Dan bepaalt het recht van het land waar die bezittingen zich bevinden wat ermee gebeurt.