Groenland beslist over vaste Amerikaanse doorgangsrechten

Op 22 september ondertekenden Donald Trump, de Deense premier Mette Frederiksen en de Groenlandse premier Jens-Frederik Nielsen in New York een wijziging van het Amerikaanse defensieverdrag met Denemarken uit 1951 (Reuters, ABC News). Narsarsuaq en Mestersvig worden daarin aangewezen als nieuwe Amerikaanse 'defensiegebieden': locaties waar het verdrag militaire activiteiten toestaat. Aantallen militairen, een budget of een openingsdatum noemt de overeenkomst niet (Ondertekende overeenkomst). Over het verkeer is de afspraak wel concreet: Amerikaanse militaire transporten krijgen vaste doorgangsrechten op Groenland, terwijl nieuwe locaties de instemming van Groenland blijven vereisen.

Vrije doorgang zonder telkens toestemming te vragen

Zodra de wijziging van kracht wordt, kunnen Amerikaanse militairen, voertuigen, overheidsschepen en -vliegtuigen zich over land, over zee en door de lucht vrij tussen defensiegebieden verplaatsen. Overheidsvliegtuigen mogen overal op Groenland overvliegen en landen. Ook mogen overheidsschepen onder water door de territoriale wateren varen (gepubliceerde Deense tekst). Voor een afzonderlijke vlucht of vaartocht hoeven de drie regeringen dus niet opnieuw te stemmen.

Over de reikwijdte van de uitbreiding zijn analisten het oneens. Het verdrag uit 1951 gaf de VS al het recht om binnen overeengekomen gebieden voorzieningen te bouwen, militairen te stationeren en activiteiten uit te voeren (tekst uit 1951). Een Noorse analyse per verdragsartikel ziet in de bepalingen over landingsrechten en toegang onder water toch een wezenlijke verruiming (Samfunn og politikk).

De bestaande basis wordt het meest direct geraakt. Pituffik Space Base in het noordwesten verzorgt al raketwaarschuwing en ruimtebewaking (US Space Force). De wijziging geeft Washington ruimte om de activiteiten daar te moderniseren en uit te breiden. In de preambule staat een mogelijk raketschild met de naam 'Golden Dome', maar Reuters trof daarvoor geen budget, troepen of tijdpad aan (Reuters).

Waar Groenland nog nee kan zeggen

De invulling van de twee genoemde locaties ligt nog open. Narsarsuaq is een civiele luchthaven in het zuiden, gebouwd op de plek van een voormalige Amerikaanse vliegbasis. Mestersvig is een afgelegen logistieke locatie aan de oostkust. De drie regeringen moeten nog overeenstemming bereiken over de omvang van elk terrein en over de activiteiten die er mogen plaatsvinden (Ondertekende overeenkomst).

Voor elk nieuw defensiegebied moet eerst een schriftelijk voorstel komen met de locatie, omvang, geplande activiteiten en maatregelen om de gevolgen voor de omgeving te beperken. Een gezamenlijke commissie van de drie regeringen beoordeelt het voorstel. Komen de leden binnen 90 dagen niet tot overeenstemming, dan gaat het overleg naar plaatsvervangend ministers en vervolgens naar ministers (tekst van het Deense ministerie van Buitenlandse Zaken). De gepubliceerde bepaling kent in geen enkele fase automatische goedkeuring. Loopt het overleg vast, dan komt er dus geen nieuwe locatie en kan Nuuk eenvoudigweg nee zeggen.

Op dit punt gaat Trumps claim van 'permanente controle' (Witte Huis) verder dan de tekst. De wijziging heeft geen einddatum, dus in zoverre is de afspraak inderdaad permanent (tekst van het Deense ministerie van Buitenlandse Zaken). De controle is wel gedeeld. Voor nieuwe locaties en voor installaties of een blijvende aanwezigheid van troepen uit een land buiten de NAVO is instemming van alle drie de partijen nodig (gepubliceerde Deense tekst).

Denemarken en Groenland beloven er ook voor te zorgen dat een toekomstig onafhankelijk Groenland lid blijft van de NAVO en de regeling overneemt (tekst van het Deense ministerie van Buitenlandse Zaken). Die belofte bindt alleen de regeringen die haar hebben ondertekend. Een onafhankelijk Groenland zou een nieuwe staat zijn, die zelf over zijn bondgenootschappen beslist.

Wat de parlementen moeten goedkeuren

De wijziging treedt pas in werking nadat Denemarken en Groenland hun parlementaire procedures hebben afgerond en Washington daarover per diplomatieke nota hebben geïnformeerd (Deense regering). Volgens binnenlandse berichtgeving gaat het om de Folketing, het Deense parlement, en Inatsisartut, het Groenlandse parlement (n-tv). Nielsen heeft de overeenkomst gepresenteerd als bescherming van het zelfbeschikkingsrecht van Groenland (To Brief).

Europese regeringen hebben de overeenkomst toegejuicht, maar geen eigen troepen aangeboden. De Duitse bondskanselier Friedrich Merz prees een oplossing die volgens hem het internationaal recht respecteert en de NAVO versterkt (Duitse regering). Op 27 september spraken de Brit Andy Burnham en de Noor Jonas Gahr Støre hun steun uit, maar ze kondigden geen troepeninzet of financiering voor Groenland aan (Britse regering). Voorlopig blijft de beveiliging van dit deel van de Arctische NAVO-flank een zaak van drie regeringen.

Zodra de wijziging van kracht is, mogen Amerikaanse vliegtuigen en schepen zich over Groenland verplaatsen zonder dat de drie regeringen daar telkens opnieuw toestemming voor geven. Voor het gebruik van de twee genoemde locaties blijft wel overeenstemming nodig. Analisten verschillen van mening over hoeveel verder die doorgangsrechten gaan dan het verdrag uit 1951. Hoe dan ook zouden de Groenlandse parlementariërs de rechten nu goedkeuren, voordat duidelijk is wat er op Narsarsuaq en Mestersvig komt. De regering-Nielsen moet Inatsisartut daar vóór de stemming uitleg over geven.