Oekraïne bereidt EU-overleg voor, Hongaars veto blijft

Hongarije laat Oekraïne en Moldavië de volgende fase van hun EU-toetredingsonderhandelingen voorbereiden, maar behoudt de macht om die formeel tegen te houden. Op 7 oktober stemden EU-ambassadeurs ermee in beide landen uit te nodigen hun onderhandelingsposities voor twee nieuwe clusters in te dienen, nadat Boedapest de stap niet langer blokkeerde (European Pravda, Kyiv Independent). Hongarije verbindt zijn instemming met de daadwerkelijke opening nog altijd aan een Oekraïens wetsvoorstel over minderheidsscholen, dat het parlement in Kyiv niet heeft aangenomen (Euronews).

Waar de ambassadeurs mee instemden

De EU-toetredingsonderhandelingen zijn opgedeeld in thematische clusters. Voordat een cluster opengaat, beoordeelt de Europese Commissie in hoeverre de wetgeving van een kandidaat-lidstaat aansluit op de EU-regels. Daarna moeten de lidstaten die beoordeling goedkeuren. Op de agenda voor de ambassadeursvergadering van woensdag stond precies die goedkeuring voor clusters 2 en 3, over de interne markt en het concurrentievermogen van de economie (Council agenda).

Met die goedkeuring kan de EU de kandidaat-lidstaten vragen hun standpunten uiteen te zetten, maar beginnen de onderhandelingen nog niet. Voor de formele opening van een cluster is een apart besluit van de lidstaten nodig, gevolgd door een officiële bijeenkomst met de kandidaat. De agenda laat alleen zien waarover de ambassadeurs zouden besluiten. Wat ze daadwerkelijk hebben afgesproken, blijkt uit verklaringen van EU-diplomaten in de pers; een besluittekst is niet gepubliceerd.

Het wetsvoorstel waarop Boedapest wacht

De eis van Hongarije betreft onderwijs voor etnische Hongaren in de Oekraïense regio Transkarpatië. Het conflict over dat onderwijs speelt al langer. De Venice Commission, het adviesorgaan van de Raad van Europa voor constitutionele kwesties, bekritiseerde de Oekraïense onderwijshervorming van 2017 omdat die het onderwijs in minderheidstalen terugdrong (Venice Commission). De regering van premier Péter Magyar, die Viktor Orbán opvolgde, had eerder deze week al laten doorschemeren haar opstelling te willen versoepelen (To Brief).

Kyiv komt met een wetsvoorstel dat scholen een bijzondere status geeft als ze vooral lesgeven in een minderheidstaal, zoals het Hongaars. Het voorstel werd op 1 oktober ingediend bij de Rada, het Oekraïense parlement, maar was op 7 oktober nog niet in stemming gebracht (Rada bill card, draft text). Minister van Buitenlandse Zaken Anita Orbán verwelkomde het voorstel. Reuters meldde, op basis van twee EU-diplomaten, dat Hongarije de twee clusters niet langer zou tegenhouden zodra de Rada het had aangenomen (Reuters).

Die volgorde verklaart waarom Boedapest op deze stap wel ruimte gaf, maar de volgende tegenhoudt. Kandidaten hun standpunten laten opstellen kost Hongarije niets. De onderhandelingsmacht zit bij de formele opening, en dat veto heeft het behouden.

Moldavië wacht op een stemming in Kyiv

Moldavië is de dupe geworden van een conflict dat het zelf niet aanging. Andere regeringen wilden het dossier niet los van dat van Oekraïne behandelen, waardoor Chișinău moest wachten terwijl Boedapest en Kyiv ruzieden (Euronews). Woensdag zei vicepremier Cristina Gherasimov dat Moldavië de uitnodiging had ontvangen van Ierland, dat momenteel de Raad van de EU voorzit. Ze omschreef de uitnodiging als voorbereiding op een formele opening tijdens een latere conferentie (Moldpres).

De planning is krap en hangt van voorwaarden af. Diplomaten noemden 12 oktober als datum voor het vaststellen van de gezamenlijke EU-standpunten: de positie waarmee de 27 lidstaten de onderhandelingen ingaan. Die datum hangt eerst af van een stemming in de Rada. Ook wezen diplomaten op een bijeenkomst van ministers en kandidaat-lidstaten in Luxemburg op 13 oktober, waar de clusters formeel zouden opengaan (Kyiv Independent).

Voor elk van die stappen is instemming van alle 27 lidstaten nodig. Volgens het onderhandelingskader van Oekraïne, het regelboek voor de toetredingsgesprekken, besluit de Raad van de EU op voorstel van de Commissie unaniem over de opening van elk cluster. Dat betekent dat elke lidstaat afzonderlijk de opening kan blokkeren (negotiating framework). Hongarije hoeft daarvoor geen nieuwe procedure te starten. Het hoeft alleen zijn handtekening te onthouden.

Hongarije heeft geen concessie gedaan die het niet kan terugdraaien. Het liet de voorbereidende stap doorgaan, behield zijn veto over de formele opening en liet de voortgang van Moldavië afhangen van een stemming in een parlement waarin Chișinău niets te zeggen heeft. Neemt de Rada het wetsvoorstel voor de scholen de komende dagen aan, dan kunnen beide landen de twee clusters nog die week openen. Loopt de stemming vertraging op, dan loopt Moldavië met Oekraïne vertraging op, om redenen die niets met de eigen hervormingen te maken hebben.