Trump wijst Hormuz-voorstel af, Europa mist gas

Donald Trump wees het Iraanse aanbod om de Straat van Hormuz te heropenen op 26 september publiekelijk af (Reuters). Volgens het voorstel moest Washington eerst de druk op Iran verlichten; daarna zou Iran de scheepvaart hervatten. Zolang beide partijen vasthouden aan hun standpunt, blijven Europese afnemers van Qatarees gas ladingen mislopen die ze niet via onderhandelingen kunnen terughalen.

Wat Iran voorstelde en waarom het vastliep

Bij de VN stelde de Iraanse minister van Buitenlandse Zaken, Abbas Araghchi, op 25 september een stappenplan voor: Washington zou eerst vier of vijf dagen handelen, Iran zou op de zesde dag de zeestraat heropenen en op de zevende dag zouden onderhandelingen over een akkoord beginnen (VN-transcript, Al Jazeera). De nucleaire kwestie was voor die latere gesprekken. Iran stelde die niet als voorwaarde voor de heropening.

De eerste voorwaarde was het opheffen van de Amerikaanse zeeblokkade, die schepen tegenhoudt die Iraanse havens aandoen (Politico). Iran wilde ook dat de beperkingen op zijn olie-export werden versoepeld en dat bevroren tegoeden vrijkwamen. Daarnaast vroeg het om een einde aan de gevechten in de regio, ook in Libanon.

De volgorde van de stappen is waar het voorstel vastloopt. De blokkade en het gevaar in de zeestraat zijn twee verschillende problemen. De blokkade treft de Iraanse handel zelf. Schepen uit andere landen lopen in de zeestraat risico op aanvallen; het opheffen van de blokkade zou die aanvallen op zichzelf niet stoppen. Washington moest dus zijn belangrijkste drukmiddel tegen Teheran opgeven voordat duidelijk was of schepen veilig konden varen.

Libanon maakt de kwestie ingewikkelder. Een staakt-het-vuren daar hangt deels af van Israël. Washington kan druk op Israël uitoefenen, maar het land niet tot een akkoord verplichten. Trump heeft niet gezegd welke voorwaarde het voorstel deed stranden. In een interview dat op 28 september werd afgenomen en op 1 oktober verscheen, herhaalde hij dat het aanbod "niet goed genoeg" was (TIME).

Via Qatar worden nog altijd boodschappen uitgewisseld. Iraanse functionarissen zeiden op 30 september dat Araghchi president Masoud Pezeshkian had bijgepraat over een Amerikaans antwoord (Politico). Geen van beide partijen heeft dat antwoord openbaar gemaakt. De gesprekken gaan door, maar er is niets dat erop wijst dat Irans stappenplan in gang is gezet.

Waarom extra oorlogsschepen de tankers niet terugbrengen

De vliegdekschipgroep rond de USS Theodore Roosevelt vertrok op 27 september uit San Diego voor een nieuwe Amerikaanse inzet in de regio (AP). Waarschijnlijk duurt het twee of drie weken voordat de groep de Arabische Zee bereikt (Al-Monitor). Daar kan een vliegdekschip specifieke schepen beschermen en sommige aanvallen afschrikken. Het kan niet elk projectiel tegenhouden, een verzekeraar dwingen een reis te dekken of een kapitein laten uitvaren.

Verzekeraars en kapiteins bepalen of schepen varen. Voorlopig blijven de meeste weg. Volgens gegevens van Windward passeerden op 29 september 17 schepen de zeestraat, tegenover ongeveer 135 per dag voor de oorlog (Argus). Diezelfde dag waarschuwde UK Maritime Trade Operations, het maritieme veiligheidscentrum van de Britse marine, dat onbekende projectielen schepen hadden geraakt. De waarschuwing noemde geen dader (gCaptain). To Brief schreef eerder deze week al over die tankeraanvallen (To Brief).

Wie in Europa de kosten draagt

QatarEnergy heeft de overmachtssituatie, een contractuele vrijstelling voor gebeurtenissen buiten zijn macht, verlengd tot december (Corriere). De Italiaanse energieleverancier Edison laat zien wat dat voor een afnemer betekent. Het bedrijf is 35 ladingen gas, ongeveer 4,6 miljard kubieke meter, kwijtgeraakt en heeft voor slechts ongeveer de helft vervangend gas gevonden (Corriere). Vooralsnog is er sprake van weggevallen aanbod. Dat betekent nog niet dat gas wordt gerantsoeneerd.

Europese regeringen kunnen hun stem laten horen, maar beschikken niet over de middelen om de impasse te doorbreken. De Duitse minister van Buitenlandse Zaken, Johann Wadephul, steunde een oproep van ongeveer 80 landen om Hormuz volledig te heropenen (Handelsblatt). Een gezamenlijke verklaring zet wel druk, maar kan de impasse niet oplossen. Europa voert de blokkade die Iran opgeheven wil zien niet uit en kan evenmin een veilige doorgang garanderen voor de schepen die het nodig heeft.

Er is één voorbehoud: Irans volledige schriftelijke voorstel is niet gepubliceerd. De details kunnen dus afwijken van de versie die Araghchi openbaar beschreef. Op basis van wat bekend is, heeft Washington Irans publieke stappenplan afgewezen en heeft geen akkoord het reguliere scheepvaartverkeer hersteld. Edison zoekt nog altijd vervangend gas terwijl de winter nadert. Zolang de VS en Iran geen voorwaarden afspreken waarop verzekeraars en bemanningen vertrouwen, blijft Europa betalen voor een zeestraat die het zelf niet kan openstellen.