Trump wijst Iran-plan af, Hormuz blijft omstreden

Donald Trump zei op 26 september dat hij Irans aanbod om de oorlog te beëindigen en de Straat van Hormuz te heropenen had afgewezen. "Ze hebben een voorstel gedaan, maar ik heb het afgewezen", zei hij tegen verslaggevers in het Witte Huis (NBC News, Reuters). Volgens het plan moest Washington als eerste bewegen. Er ligt nu geen akkoord en Washington heeft geen tegenvoorstel openbaar gemaakt. De zeestraat, waar olietankers en LNG-schepen uit de Golf doorheen varen, waaronder die van Qatar, blijft daardoor een twistpunt.

Voordat Trump zich uitsprak, was de afwijzing alleen bekendgemaakt door anonieme Amerikaanse functionarissen. Teheran zei toen nog op een formeel antwoord te wachten (Reuters). Trump heeft nu zelf bevestigd dat hij het voorstel afwees, maar zei niet tegen welke bepaling hij bezwaar had. Een eerder bericht zette de Iraanse voorwaarden uiteen (To Brief).

Wat Iran voorstelde, en in welke volgorde

De Iraanse minister van Buitenlandse Zaken, Abbas Araghchi, zei op 25 september bij de VN dat Teheran Washington via een bemiddelaar uit Qatar een plan voor zeven dagen had gestuurd (UN transcript). De termijn zou pas ingaan zodra de VS instemde.

Araghchi schetste vervolgens een vaste volgorde. Washington zou in de eerste vier of vijf dagen stappen zetten. Iran zou op dag zes de doorgang heropenen; op dag zeven zouden gesprekken over een definitieve regeling beginnen (Al Jazeera).

De Amerikaanse stappen zouden onder meer bestaan uit het opheffen van de zeeblokkade van Iraanse havens en het versoepelen van beperkingen op de Iraanse olie-export. Ook zou de gevechtspauze voor Libanon moeten gelden (AP). Het volledige schriftelijke plan is niet openbaar gemaakt.

In het voorstel stonden twee verschillende vormen van druk tegenover elkaar. De Amerikaanse blokkade houdt schepen weg van Iraanse havens. De dreigementen van Teheran maken de bredere zeestraat gevaarlijk voor alle scheepvaart. Het opheffen van de ene maatregel neemt de andere niet weg. Daarom weegt de volgorde van de stappen zo zwaar.

Waarom de volgorde het struikelblok is

Volgens de beschikbare beschrijvingen vraagt het plan Washington om de economische druk op Iran te verlichten voordat Iran de doorgang heropent. Dat zou een eerste concessie zijn, maar geen afstand van alle Amerikaanse drukmiddelen. Washington moet die stap wel als eerste zetten, op basis van vertrouwen.

In de beschreven opzet zitten nog twee andere hiaten. Een bestand in Libanon hangt af van Israël. Washington kan daar druk op uitoefenen, maar het niet garanderen. Ook leggen de gepubliceerde verslagen niet uit hoe beide partijen elkaars stappen zouden controleren, al kan het ongepubliceerde volledige plan daar wel op ingaan. Trump heeft geen van deze punten als reden voor zijn afwijzing genoemd; ze mogen dus niet als zijn motief worden beschouwd.

Europa draagt het risico, maar zit niet aan tafel

Voor het conflict voeren dagelijks ongeveer 20 miljoen vaten olie door Hormuz, zo'n vijfde van het wereldverbruik. De zeestraat is ook essentieel voor LNG uit de Golf: vloeibaar aardgas dat per tanker wordt vervoerd (EIA). Op 25 september werden negen schepen geteld die de zeestraat passeerden, tegenover ongeveer 125 grote schepen per dag vóór het conflict (Cyprus Mail). De Deense rederij Maersk had al een toeslag van 1.000 dollar per container ingevoerd voor schepen die door de zeestraat varen, ter dekking van verzekeringskosten en risico's voor de bemanning (SeaNews).

De gasmarkten hadden al rekening gehouden met een akkoord. Het Nederlandse TTF-contract, de Europese gasbenchmark, sloot vrijdag op € 75,025 per megawattuur, tegen ruim € 80 een week eerder. Argus bracht die daling in verband met het Iraanse aanbod (Argus). De markten waren gesloten toen Trump zaterdag sprak. Een reactie op zijn afwijzing is daarom nog niet in de koersen te zien.

Europese regeringen hebben aangedrongen op wat binnen hun bereik ligt. De Duitse minister van Buitenlandse Zaken Johann Wadephul steunde op 24 september een oproep van 80 landen om Hormuz volledig te heropenen (Handelsblatt). Die oproep laat zien wat een brede coalitie wil. Washington kan zij er niet toe dwingen de blokkade op te heffen en Teheran evenmin om zijn dreigementen in te trekken. Geen van beide drukmiddelen ligt in Europese handen.

De gasprijs van vrijdag weerspiegelde deels de hoop op een akkoord dat Europa niet kon sluiten en ook niet kon blokkeren. Washington heeft nu een voorstel afgewezen waarin het als eerste moest bewegen. Europese regeringen kunnen geen van beide partijen dwingen de doorgang te heropenen. De volledige tekst van het plan is niet openbaar en Trump heeft niet gezegd tegen welke bepaling hij bezwaar had. Pas als Washington die bepaling aanwijst of zelf een voorstel doet, kan Europa vaststellen of het verschil over de volgorde of over de inhoud gaat.