Trump wil Zelenskyy weg na aanvallen op raffinaderijen

Op 10 oktober zei Donald Trump dat Oekraïne „een nieuwe leider moest krijgen die een akkoord kan sluiten” (AP). Kyiv antwoordde dat alleen de Oekraïners bepalen wie hen regeert (Sybiha). Washington kan de Oekraïense president niet langs wettelijke weg vervangen. De VS leveren wel veel van het materieel waarmee Oekraïne vecht. Over de vraag of Trumps team heeft gedreigd die steun stop te zetten als Kyiv de Russische raffinaderijen blijft aanvallen, spreken berichten elkaar tegen.

Van dieselakkoord naar eis om een nieuwe leider, in twee dagen

De ruzie begon bij brandstof. Op 9 oktober kondigde Trump, na een telefoongesprek met Vladimir Poetin, aan dat Rusland diesel op de wereldmarkt zou brengen. To Brief meldde dat nieuws destijds (To Brief). Diezelfde dag vaardigde de sanctieafdeling van US Treasury General License 135 uit. Die vergunning staat de verkoop en invoer van diesel van Russische oorsprong toe tot en met 7 april 2027 (OFAC).

Zelensky noemde het versoepelen van de druk op Moskou een investering in de Russische oorlogsinspanning (Reuters). Een dag later reageerde Trump vanuit het Witte Huis. Volgens hem sluit Zelensky „nooit” een akkoord. Ook eiste hij dat Oekraïne stopt met droneaanvallen op Russische olieraffinaderijen (AP).

Trump wijt de dieselprijzen, die Amerikaanse boeren raken, aan die aanvallen. Ook binnenlandse factoren spelen mee, blijkt uit Amerikaanse overheidsgegevens: de voorraden diesel en stookolie lagen ongeveer 13% onder het gemiddelde van de afgelopen vijf jaar. Daarnaast waren de invoerprijzen hoog en de uitvoer sterk (EIA).

Tot dusver is de dieselvergunning het enige ondertekende Amerikaanse besluit. Ze geldt voor Russische brandstof en zegt niets over wapens of inlichtingen voor Kyiv (OFAC).

Wat de Oekraïense wet zegt

Minister van Buitenlandse Zaken Andrii Sybiha zei dat Zelensky een land leidt dat voor zijn onafhankelijkheid vecht en de steun van de bevolking heeft (Sybiha). De wet laat de keuze van de president bij de Oekraïners. Zelensky’s reguliere ambtstermijn van vijf jaar eindigde in mei 2024. De grondwet houdt de president echter in functie totdat een gekozen opvolger aantreedt (Ukrainian presidency).

Voorlopig kan zo’n opvolger niet worden gekozen. De Oekraïense wet op de staat van beleg, die het bestuur in oorlogstijd regelt, verbiedt presidentsverkiezingen zolang die van kracht is (Verkhovna Rada). Trump kan een nieuwe leider eisen. Een stemming kan hij niet afdwingen, laat staan de winnaar aanwijzen.

Waar de Amerikaanse druk kan bijten

De zwaardere kwestie kwam aan bod in Miami. Trumps gezanten Steve Witkoff en Jared Kushner voerden daar op 9 oktober gesprekken. Zij onderhandelen namens de president en spreken dus met zijn gezag.

Volgens de Financial Times opperden zij dat de VS mogelijk geen inlichtingen meer zouden delen als Kyiv de raffinaderijen bleef aanvallen (FT). Een niet bij naam genoemde Amerikaanse functionaris schetste tegenover Axios een ander beeld. De gezanten hadden volgens die functionaris niet gedreigd, maar alleen benadrukt dat Amerika inlichtingen en munitie levert (Axios).

Over één punt zijn beide versies het eens: Washington wees Kyiv erop waar de inlichtingen en munitie vandaan komen. Er is geen openbaar bevel verschenen om een van beide stop te zetten en een onderbreking is niet bevestigd.

Voor Europa wordt de inzet zichtbaar bij de luchtverdediging. Oekraïne is afhankelijk van Patriot-systemen, Amerikaanse batterijen die onderscheppingsraketten afvuren: raketten die inkomende raketten en drones uitschakelen. Volgens de NAVO leverden bondgenoten die namens Kyiv Amerikaanse wapens kopen ongeveer 75% van de raketten voor die batterijen (NATO).

De meeste van die kopers zijn Europese overheden. Hun geld houdt de leveringen op gang, maar de wapens zijn Amerikaans en ook de beslissing over levering ligt in Washington. Het NAVO-cijfer laat zien hoe afhankelijk Oekraïne voor wapens is. Of Europa de Amerikaanse inlichtingen zou kunnen vervangen, blijkt niet uit dat cijfer; openbare informatie geeft daarop geen antwoord.

Trumps eis verandert niets aan de Oekraïense wet, die Zelensky in functie houdt totdat verkiezingen in oorlogstijd weer mogelijk zijn. De enige formeel vastgelegde beleidswijziging van de VS betreft voorlopig Russische diesel, niet de steun aan Oekraïne. De druk kan ontstaan bij steun die Kyiv elders moeilijk kan krijgen, van inlichtingen tot de luchtverdedigingsraketten die bondgenoten in Amerika kopen. Het Witte Huis moet duidelijk maken of die steun voortaan afhankelijk is van een einde aan de Oekraïense aanvallen op Russische raffinaderijen.